قرآن و آخرین پیامبر

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

ضمانت اجرائى قوانین اسلام

یک سیستم صحیح اجرائى بستگى کاملى به وضع مأموران اجرا و کیفیت و کمیّت شرایط آنها دارد، در حکومت اسلامى که بر اساس قوانین قرآن پى ریزى میشود علاوه بر نظارت خصوصى بر اجراى صحیح قوانین بوسیله کارکنان حکومت به مقتضاى «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ (آل عمران ـ 104) یک نظارت عمومى نیز ترتیب داده شده، به مقتصاى این نظارت عمومى همه موظّف بر نظارت براى اجراى صحیح قوانین هستند و باید آن را به عنوان یک فریضه بزرگ و مقدس انجام دهند.

ضمانت درون ذاتى

این نوع نظارت که مى تواند در مناطق وسیعى نفوذ کند که مأموران خصوصى هرگز قادر به کنترل آن نیستند، و با این حال هیچگونه هزینه اى هم لازم ندارد تنها براى قوانینى امکان پذیر است که از ضمانت اجرائى هاى درون ذاتى ـ همچون ایمان ـ برخوردار و در غیر این گونه قوانین چنین نظارتهائى ابداً مفهوم ندارد.
و با توجه به اینکه تعداد ناظران خصوصى تقریباً یک در هزار یا کمتر است، و با توجه به اینکه محدودیتهاى فراوانى براى نظارت آنها وجود دارد، مثلا حق ورود در اماکن خصوصى و منازل، جز با یک سلسله تشریفات مخصوص قانونى ندارند، و نیز با توجه به اینکه آنها وظیفه نظارت را به عنوان یک شغل و وسیله زندگى انجام میدهند، فعالیتهاى آنها طبعاً نارسا و ناقص است.
تنها دستور «نظارت عمومى» است، آن هم نظارتى بر پایه انگیزه هاى درون ذاتى، که مى تواند با ضمیمه شدن به سازمان «نظارت خصوصى» کمبودهاى آنرا برطرف سازد.
قابل توجه اینکه قرآن براى اجراى این مقصود نه تنها مسئله امر به معروف و نهى از منکر را تشریع نموده، بلکه افراد را موظّف ساخته که اطلاعات خود را براى حمایت ستمدیدگان به عنوان گواه و شاهد در اختیار دادگاه اسلامى قرار دهند و کتمان شهادت را براى همه کس (به هنگامى که دادگاه مطالبه کند) گناه بزرگى شمرده است: وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ (بقره ـ 283).

پیش بینیهاى احتیاطى

جالب اینست با اینکه قرآن در محیطى نازل گردید که خواندن و نوشتن در آن فوق العاده کم بود، و از هر هزار نفر هم یک نفر قادر بر آن نبود، در عین حال دستورات مشروحى براى مبادله «اسناد کتبى» در برابر بدهیها و معاملات غیر نقدى داده، و به این ترتیب اقدامات احتیاطى لازمى را انجام داده است.
در طولانى ترین آیات قرآن، یعنى آیه 282 سوره بقره، شرح مفصّلى درباره کتابت دیون بیان شده که در ضمن آن مطالب فراوانى آمده از جمله: صفات نویسنده (و به اصطلاح رئیس دفتر اسناد یا تنظیم کننده سند) از نظر عدالت، و همچنین چگونگى املاء کردن مدیون یا املاء کردن ولّى او در صورت عدم تمکّن او بر املاء به واسطه سفاهت و عدم رشد کافى، و سپس به شهادت طلبیدن دو نفر، و توصیه به تنظیم اسناد کتبى حتى در دیون کوچک و همچنین استشهاد در معاملات، و عدم جواز اضرار به نویسندگان و تنظیم کنندگان سند و شهود و...».
تمام اینها تأیید میکند که قرآن در قوانین حقوقى خود وسائل و امکاناتى را که توسّل به آنها در حفظ حقوق افراد اثر دارد، و از برخوردها و دعاوى آینده میکاهد، از نظر دور نداشته است، با اینکه از نظر محیط نزول قرآن که مطالعه کنیم هیچ گونه الزامى براى این مسائل دیده نمى شده است.
اینگونه دقت در قانونگزارى و حفظ حقوق کوچک و بزرگ آن هم در محیطى که «حق» چندان مفهومى در آن نداشته، در خور دقت است.