قرآن و آخرین پیامبر

آیت الله مکارم شیرازی

4 ـ قرآن و جاذبه عمومى

«... متفکران بزرگ این اختصاص را دارند که هیچ مطلبى را بیهوده و نامربوط نمى انگارند، و به هیچ موضوعى سرسرى نمى نگرند، و از مسائل و نمودهاى بسیار ساده و عادى درسهاى بزرگ مى گیرند.
چه بسیارند اشخاصى که حس کرده اند بدنشان در آب سبک میشود،
یا سیبى از درخت سقوط میکند،یا چلچراغى در بالاى سرشان به تمّوج درمى آید، اما فقط ارشمیدس پیدا مى شود که از آن اصول «تعادل مایعات» را نتیجه بگیرد، و تنها نیوتن مى تواند قانون «جاذبه عمومى» را کشف کند، و فقط «گالیله» بود که قانون سقوط اجسام را از روى آن بدست آورد.»(69)
شک نیست که وجود نیروى مرموزى را در درون زمین که همه اجسام را به سوى خود مى کشد، همه پیش از نیوتن احساس کرده بودند، اما اینکه این قانون یک قانون عمومى در سرتاسر جهان آفرینش، در تمام کرّات و سیارات و کواکب و کهکشانهاى عظیم، و حتى میان دو ذرّه بسیار کوچک و ناچیز مى باشد، کسى پیش از نیوتن ظاهراً از آن آگاهى نداشت، و تنها او بود که براى نخستین بار در قرن 17 میلادى با الهام گرفتن از سقوط یک سیب به زمین پرده از روى این قانون بزرگ داشت.
میخواهید شما هم مسئله سقوط سیب را افسانه ساختگى بدانید ـ آنچنان که هوپ Hope دانشمند معروف دانسته ـ یا براى آن واقعیت قائل باشید، در هر دو صورت این را نمى توان انکار کرد که پایه گذار قانون جاذبه عمومى نیوتن است.
اهمیت این قانون به قدرى است که بعضى قرن 17 را قرن نیوتن نام گذارده اند، نیوتن ساعتهاى طولانى در سکوت و اندیشه فرو رفت تا توانست این قانون پیچیده را کشف کند، و این جمله را اثبات نماید که «هر دو جسم یکدیگر را به نسبت مستقیم جرمها، و به نسبت معکوس مجذور فاصله ها، جذب مى کنند».
ولى بیش از هزار سال قبل از نیوتن و کشف عظیم او این آیه در قرآن نازل شده بود:
اللّهُ الَّذی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَد تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلُّ یَجْری ِلأَجَل مُسَمًّى یُدَبِّرُ اْلأَمْرَ یُفَصِّلُ اْلآیاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ (سوره رعد ـ 2):
«خدائى که آسمانها (و کرات آسمانى) را با ستونى نامرئى برافراشت سپس بر عرش استیلا یافت و آفتاب و ماه را مسخر (شما) ساخت، هر یک از اینها تا مدت معلومى بحرکت خود ادامه میدهند، خداوند تدبیر امور (جهان هستى) میکند، و آیات (خود را براى شما) تشریح مى نماید، باشد که به (رستاخیز) و لقاى پروردگار یقین پیدا کنید.
براى درک بیشتر معنى آیه باید توجه داشته باشیم که «عَمَد» و «عُمُد» جمع «عمود» به معنى «ستون» است.
درباره معنى آیه مفسّران اسلامى دو احتمال داده اند:
نخست ـ اینکه مرجع ضمیر در «ترونها» آسمانها باشد، و جمله «ترونها» صفت براى «عمد» نیست بلکه جمله مستقلى است، طبق این تفسیر معنى آیه چنین میشود: خداوندى که آسمانها را بدون ستون برافراشت، و شما آسمانها را به این وضع مشاهده مى کنید. این معنى را جمعى از مفسّران اختیار کرده اند و مطابق آن آسمان بدون ستون معرفى شده.
دوم ـ اینکه مرجع ضمیر «ترونها» همان «عمد» است، و جمله «ترونها» صفت براى «عمد» مى باشد. روى این تفسیر معنى آیه چنین میشود: خداوندى که آسمانها را بدون ستون قابل رؤیت، برافراشت، و نتیجه آن این میشود که آسمانها ستونى دارد اما قابل مشاهده نیست.
تفسیر اول از دو جهت قابل ایراد است، زیرا:
اوّلا ـ قواعد ادبى به ما میگوید: تا ممکن باشد ضمیر به نزدیکتر برگردد، رجوع آن به کلمات دورتر خلاف ظاهر است (در این آیه «عمد» از «سماوات» نزدیکتر است).
ثانیا ـ تفسیر اوّل نیاز به تقدیر گرفتن کلمه «کذلک» دارد (کذلک ترونها) همانطور که مفسران تصریح کرده اند، و تقدیر بدون دلیل بر خلاف قاعده است.
بنابراین معنى دوم با الفاظ و جمله بندى آیه کاملا سازگارتر و مناسب تر است.
حدیثى که در تفسیر آیه نقل شده نیز این حقیقت را تأیید میکند:
در تفسیر «برهان» ذیل همین آیه از «حسین بن خالد» نقل میکند که اما على بن موسى الرضا (ع) فرمود: اَلَیْسَ اللّهُ یَقُوُلُ بِغَیِر عَمَد تَرَوْنَها؟ ـ قُلْتُ: بَلى ـ قالَ ثُمَّ عَمَدَ لَکِنْ لا تَرَوْنَها.
یعنى: آیا خداوند نفرموده «بدون ستونى که آن را مشاهده کنید» گفتم آرى چنین است ـ فرمود: «بنابراین ستونى وجود دارد اما دیده نمى شود».
حدیث دیگرى نیز به همین مضمون نقل شده است.
در حدیث سومى نیز از امیر مؤمنان امام على بن ابى طالب (ع) شده که فرمود:
«هذِهِ النُّجُوُمُ الَتّىِ فِىِ السَّماءِ مَدائِنُ مِثْلُ المَدائِنِ الَتَّى فىِ الاَرْضِ مَرْبُوطَةٌ کُلُّ مَدْیِنَةِ اِلى عَمُود مِنْ نُور»(70)
: «این ستارگانى که در آسمان است شهرهائى همچون شهرهاى زمین دارد، هر شهرى با شهر دیگر (هر ستاره اى با ستاره دیگر) با ستونى از «نور» ارتباط دارد.
در اینجا این سئوال پیش مى آید که آیا ستون نامرئى که در آیه ذکر شده، و آسمانها را نگه داشته، و از پراکندگى کرات آسمانى جلوگیرى میکند، چیزى جز نیروى جاذبه هست؟
آیا تعبیرى روشن تر و رساتر از «ستون نامرئى» در افق ادبیات آن روز براى ذکر نیروى جاذبه پیدا میشد؟
و این را هم میدانیم که اگر این نیرو نبود آسمانها بهم مى ریختند، هر ستاره اى به گوشه اى پرتاب میشد و در یک ظلمت ابدى فرو میرفت، بدون نیروى جاذبه هیچ سیاره اى در مدار خود گردش نمى کند، و خلاصه این نیرو است که آنها را به این حال نگه داشته، همانطور که ستون عمارت را برپا و به وضع خاص خود نگه مى دارد.

تسخیر خورشید و ماه

در ضمن این آیه اشاره اى به تسخیر خورشید و ماه شده است، و این تعبیر از جهاتى درخور دقت است و در حقیقت مسئله اعجاز علمى بودن این آیه را تکمیل میکند.
توضیح اینکه:
در هفت مورد از آیات قرآن مجید مسئله تسخیر خورشید و ماه آمده است(71)، این آیات همگى به لفظ ماضى است، و نشان میدهد که حتى پیش از آنکه انسان نخستین گام جسورانه و شجاعانه خود را، با استفاده از وسائل و نیروهاى مختلف این جهان، بر روى ماه بگذارد ماه و خورشید در تسخیر او بوده اند!.
اصولا در قرآن بسیارى از موجودات این جهان ـ اگر نگوئیم همه آنها ـ را در تسخیر انسان میداند:
گاهى مى گوید:
و سخر لکم اللیل و النهار (ابراهیم ـ 33): «و شب و روز را (نیز) مسخر شما ساخت».
و گاهى میگوید: «هو الذى سخر البحر» (نحل ـ 14): «او کسى است که دریا را مسخر شما ساخت و زمانى «سخر لکم ما فى الارض» (حج ـ 65): «آنچه در روى زمین است مسخر شما کرد».
و مانند اینها...
این تعبیرات که همه به لفظ ماضى است نشان میدهد که تمام این موجودات در تسخیر انسان بوده و هست.
اکنون ببینیم «تسخیر» یعنى چه؟
آنچه از خود آیات قرآن برمى آید این است که «تسخیر» کردن چیزى به معنى فرمانبردارى و خدمتگزارى موضوع تسخیر شده نسبت به تسخیر کننده است. بنابراین هر چیزى به فرمان ما، یا به نفع و سود ما کار کند مسخّر ماست.
قرآن درباره سلیمان (ع) چنین مى گوید: فسخرنا له الریح تجرى بامره (سوره ص ـ 36) باد را مسخّر او ساختیم، و به فرمان او حرکت مى کرد. در اینجا جمله «تجرى بامره» در واقع تفسیرى براى «سخّر» محسوب مى گردد.(72)
اکنون ببینیم چگونه خورشید و ماه به سود انسانها جریان مى یابند.
اما تسخیر آفتاب:
هنگامى که آثار گوناگون و وسیع نور آفتاب را بررسى مى کنیم راستى نمیدانم چه نامى بر این منبع عظیم نیرو و انرژى بگذاریم; رمز حیات، بازیگر زندگى، مولّد هر گونه جنبش و تحرّک، پرتو وجود؟ تمام این تعبیرات صحیح است و هیچگونه مبالغه اى در آنها نیست و بالاتر از آن هم هست. زیرا:
1 ـ خورشید در درجه اول منبع نور است، و نور مهمترین وسیله حیات و زندگى مى باشد، نور عامل اصلى تربیت موجودات زنده است، و به همین دلیل موجودات
زنده همه در تاریکى در آرامش و سکوت و یک حالت بى حرکتى و خواب فرو میروند، و در برابر نور به جنبش و حرکت درمى آیند.
تمام رنگها از نور است، و بسیارى از فعل و انفعالهاى شیمیائى در پرتو نور آفتاب انجام مى گیرد.
مهمترین کار گیاهان ـ کربن گیرى ـ تنها در پرتو نور آفتاب امکان پذیر است، اگر گیاهان تنفس مى کنند، اکسیژن پس میدهند، گازهاى کربن را تجزیه مى نمایند همه از دولت سر نور آفتاب است.
2 ـ خورشید منبع اصلى تولید گرما و حرارت است. بعضى معتقدند تمام انرژى هاى حرارتى که در جهان وجود دارد بالاخره از نور آفتاب گرفته شده، چوب، زغال سنگ، نفت و گاز و... همه تاریخچه وجودشان منتهى به نور و حرارت آفتاب مى شود.(73)
حرارتى که آفتاب به ما مى بخشد به قدرى زیاد است که طبق محاسبه پروفسور مورن حرارتى که خورشید در یک سال به ما میدهد معادل 47000 برابر زغال مصرفى دنیاست.(74)
اجازه بدهید یک حساب مختصر درباره سودى که از این رهگذر عائد ما میشود بکنیم:
فرض کنید خانواده اى براى سوخت خود در سال یک خروار زغال مصرف مى کند به قیمت 200 تومان، این خانواده سهمى که در سال از گرما و حرارت نور آفتاب مى برد تقریباً معادل 10 میلیون تومان است، این تنها بهره ما از گرمائى است که آفتاب در محیط کره زمین ایجاد مى کند.
3 ـ عامل اصلى وزش بادها ـ وزش بادها برکات زیادى با خود مى آورد، وسیله
حرکت ابرها، نزول باران، تلقیح و بارور ساختن گیاهان، تلطیف هوا، تعدیل حرارت و برودت در سرتاسر کره زمین مى باشد.
اگر باد نمىوزید، هرگز بارانى بر زمینهاى خشک نمى بارید، بیشتر گیاهان عقیم مى ماندند، میوه بسیار کم بود، مناطق استوائى در گرما میسوخت و مناطق قطبى و حتى نقاطى از مناطق معتدله هرگز قابل سکونت نبودند، هواى مجاور ما خفقان آور مى شد و موجودات زنده براى تنفس خود دچار زحمت میشدند.
ولى همه این مشکلات عظیم با وزش نسیمى حل مى شود.
اما میدانید عامل اصلى پیدایش این تمّوج پر برکت هوا، اختلاف درجه حرارت در نقاط مختلف روى زمین است، و اگر مى بینیم دائماً بادهائى از دو قطب شمال و جنوب زمین به سوى استوا و از استواء به سوى قطبین در حرکتند، روى همین جهت است، این اختلاف درجه حرارت معلول تابش آفتاب بر مناطق مختلف است، بنابراین اگر آفتابى نبود قسمت مهمى از وزش بادها محو و نابود میشد.
4 ـ عامل اصلى تبخیر آب ـ اگر بخار آب به صورت عادلانه اى سراسر زمین تقسیم نشود زندگى حیوانات و گیاهان به مخاطره مى افتد، قسمتى از این بخارات در لابلاى امواج هوا نقش یک وسلیه آبیارى نامرئى دائمى را بازى میکند، و قسمت دیگر به صورت «ابرهاى باران زا» آشکار میگردد.
درجه رطوبت هوا اگر از میزان معیّنى پائین تر بیاید پوست بدن ما مى خشکد، تنفس براى ما مشکل میشود، برگهاى درختان همه پژمرده شده، تدریجاً مى خشکند، خلاصه آثار زندگى تدریجاً از روى صفحه زمین برچیده مى شود.
آیا عامل اصلى تبخیر آب چیزى جز تابش آفتاب مى باشد؟. جالب توجه اینکه تابش آفتاب عمل «تبخیر» را انجام میدهد و هم عمل «تصفیه» را، زیرا میدانیم آب دریاها داراى املاحى است که با وجود آنها نه قابل شرب انسان و حیوان است و نه قابل استفاده گیاه، ولى این آبها ضمن تبخیر تصفیه شده و از هر نظر قابل استفاده میگردند.
5 ـ عامل اصلى مبارزه با میکروبهاى بیمارى زا ـ نور آفتاب به خاطر داشتن اشعه مافوق بنفش نقش «بهداشتى» و «درمانى» فوق العاده مهمى در صحنه زندگى و حیات دارد.
راستى اگر آفتاب از انجام این نقش مهم خود سر باز مى زد چه میشد؟ هیچ، دنیا تبدیل به یک بیمارستان بزرگ مى گردید که در میان آن موجوداتى ناتوان و بیمار گونه در میان مرگ و زندگى دست و پا میزدند.
بنابراین نور آفتاب هم چراغ ماست، هم میزبان ما، هم گرم کننده بستر ما، و هم آبیارى کننده، هم غذا دهنده، هم طبیب و داروى ما.
یعنى به فرمان آن مبدأ بزرگ جهان آفرین یک تنه همه این وظایف را انجام میدهد، «و سخّر الشمس و القمر»!
تسخیر ماه ماه تقریباً در مدت 27 روز و 7 ساعت یک مرتبه به دور زمین گردش مى کند، اما چون در این مدت زمین هم در مدار خود دور آفتاب میگردد، براى اینکه ماه به وضع اول در مقابل زمین برسد 29 روز و 12 ساعت طول مى کشد.
این حقیقت مطلب است، اما از نظر وضع ظاهرى آنچه از مجموع حرکت زمین به دور خود، و حرکت ماه به دور زمین، به چشم میخورد این است که ماه در هر 24 ساعت و 50 دقیقه یک بار به دور زمین مى گردد، یعنى هر شب 50 دقیقه دیرتر از شب گذشته طلوع مى کند.
ماه با وضع خاص خود خدمات گرانبهائى نسبت به موجودات زمینى انجام میدهد که هر یک از دیگر جالبتر است:
1 ـ نورافشانى شبها ـ اگر تعجب نکنید درست نیمى از تمام شبها در هر ماه بوسیله نور ماه روشن است. این نور افشانى لطیف و خیال انگیز گر چه الهام بخش قسمت زیادى از افکار شاعرانه و ریزه کاریهاى شعرى و ادبى است، ولى از این نظر فعلا براى ما مطرح نیست، این چراغ طبیعى قسمت قابل توجهى از نیاز ما را به نور در شبها، بخصوص در سفرهاى شبانه برطرف مى سازد، و از این نظر بسان خدمتکار فانونس بدستى تقریباً همه شب آماده خدمت به ماست.
2 ـ پى ریزى یک تاریخ طبیعى ـ نظام زندگى اجتماعى انسانها قبل از هر چیز نیازمند به یک نظام تاریخى براى حفظ حوادث سال و ماه، و همچنین کلیه تعهداتى که جنبه زمانى دارد، مى باشد.
تاریخهاى قراردادى اجتماعى که بر پایه یک میزان طبیعى استوار نباشد نه عمومیت پیدا میکند و نه زیاد قابل اعتماد است، اما اگر پاى یک تقویم طبیعى به میان آید کار بسیار آسانتر و قابل اعتمادتر و عمومى تر میشود.
همانطور که مقدار شبانه روز که یک واحد کوچک تاریخى است بر مقیاس یک عامل طبیعى یعنى حرکت کره زمین به دور خود تعیین مى گردد، ماه و سال هم باید متکى به چنین عاملى باشد، و به این ترتیب حرکت ماه به دور کره زمین یک واحد بزرگتر (ماه) و حرکت زمین به دور آفتاب واحدى عظیمتر (سال) را تشکیل میدهد.
درست است که گردش خورشید در برجهاى دوازده گانه (یا صحیحتر مقابله خورشید در نظر زمینیان با یکى از این برجها) نیز وسیله خوبى براى تعیین ماههاى شمسى است، ولى این تقویم طبیعى براى همه کس محسوس نیست، و تنها دانشمندان نجوم از طریق رصدهاى نجومى میتوانند مثلا بودن خورشید را در فلان برج تشخیص دهند، ولى تقویم طبیعى ماه را همه کس مى توانند در آسمان بخوانند، و آغاز و انجام ماه را با رؤیت هلال تعیین نمایند.
بنابراین گردش منظم ماه به دور زمین یک تقویم روشن و آشکار طبیعى است که حتى افراد بى سواد و بیابان گرد نیز قادر به خواندن خطوط و نقوش آن هستند.
قابل توجه اینکه، بر اثر تغییر وضع مقابله زمین و ماه و خورشید قیافه ماه هر شب در آسمان به گونه خاصى غیر از شب قبل یا بعد است، بطوریکه دو شب در تمام ماه وضع و قیافه ماه در آسمان یکسان نخواهد بود.
گر چه بعضى تصور مى کنند نیمه دوم ماه تکرار مناظر نیمه اول ماه است، ولى این اشتباه بزرگى است، زیرا طرف ناقص ماه در نیمه اول با طرف ناقص در نیمه دوم فرق دارد، در نیمه اول طرفى که به سمت غرب است کامل و طرفى که رو به سمت شرق است ناقص است ولى در نیمه دوم ماه، مطلب به عکس است.
و به عبارت دیگر نوکهاى هلال در آغاز ماه به سمت شرق است در حالى که نوکهاى آن در اواخر ماه به سمت غرب مى باشد.
و به این ترتیب مى توان از شکل ماه با این تغییرات تدریجى به عنوان یک «روز شمار» نیز استفاده کرد و با دقت مى توان روزهاى ماه را دقیقاً ـ یا لااقل بطور تقریب ـ از شکل ماه به دست آورد.
ممکن است این مسائل در بدو نظر آسان و کوچک جلوه کند، ولى اگر چشم از وضع موجود برداریم و خود را در محیطى فرض کنیم که خورشید و ماهى در آن، در گردش نباشد و یک تقویم طبیعى در اختیار ما قرار نگیرد، آنگاه خواهیم دید که چه هرج و مرج و ناراحتى و بى نظمى در زندگى ما پدید خواهد آمد.
زندانیانى که در سیاه چالهاى زندان گرفتار مى شوند این سرگردانى و بلا تکلیفى را کاملا احساس مى کنند.
3 ـ ایجاد یک نیروى محرّک عظیم ـ ماه خدمت بزرگ دیگرى نیز به ما «زمینیان» مى کند، و آن ایجاد یک نیروى محرّک عظیم به نام جزر و مد است. گر چه هنوز از این دینامیسم بزرگ به قدر کافى بهره بردارى نشده است، اما همین مقدار استفاده کنونى را نیز نمى توان کوچک شمرد.
میدانیم:
در هر 24 ساعت دو بار در دریاهاى آزاد جهان جزر و مد صورت مى گیرد.(75)
در علت اصلى جزر و مد گفتگوهاى فراوانى شده، ولى آنچه فعلا مورد قبول محافل علمى دنیاست این است که جزر و مد در اثر جاذبه ماه ـ و تا حدودى جاذبه خورشید ـ صورت مى گیرد.
زیرا:
مطابق قانون جاذبه عمومى، ماه و زمین یکدیگر را جذب مى کنند، بنابراین نقاطى که در مقابل ماه واقع میشوند به سوى ماه جذب مى گردند، اگر این نقاط را آب فرا گرفته باشد چون آب ملکولهاى لغزنده اى دارد بسیار زود تحت تأثیر قرار مى گیرد، به همین دلیل آب دریاهاى بزرگ درست مانند دُملى در برابر ماه برآمدگى پیدا مى کند، و آب در نقاط ساحلى پائین مى رود، و پس از آزاد شدن از تأثیر جاذبه به سرعت به جاى اول باز مى گردد و بر اثر واکنش در سطحى بالاتر از سطح عادى قرار خواهد گرفت.
در ایجا لازم است به نکات زیر توجه کنیم:
1 ـ فاصله متوسط ماه از زمین در حدود 386000 کیلومتر است، اما همانطور که گفته شد این فاصله متوسط است و همیشه به این صورت نمى باشد، زیرا حرکت ماه به دور کره زمین در یک مدار بیضى شکل که زمین در یکى از دو کانون آن قرار گرفته، صورت مى گیرد، بنابراین در مواقعى که ماه به زمین نزدیکتر است جزر و مد قویتر، و به عکس به هنگامى که دورتر است اثر آن ضعیف تر مى باشد.
2 ـ همانطور که اشاره کردیم خورشید نیز سهمى در پیدایش جزر و مد دارد، و با اینکه حجم خورشید یک میلیون و سیصد هزار برابر زمین است، حجم ماه تنها 501 زمین، باز اثر جاذبه ماه روى زمین به مراتب بیشتر مى باشد، و نقش خورشید در پیدایش جزر و مد از ماه بسیار کمتر است.
این موضوع در حقیقت یک علت دارد:
و آن دورى مسافت خورشید از زمین، نسبت به ماه است چه اینکه میدانیم فاصله خورشید از زمین بیش از 370 برابر فاصله ماه از زمین مى باشد.(76) (با توجه به اینکه اثر جاذبه به نسبت معکوس «مجذور فاصله» زیاد مى گردد).
ولى بدیهى است در مواقعى که ماه و خورشید در یک سمت قرار مى گیرند (مانند اواخر ماه و اوائل ماه) اثر جاذبه هر دو به یکدیگر ضمیمه شده، جزر و مد به صورت قویتر روى میدهد.
3 ـ اثر جزر و مد در دریاهاى آزاد آشکار مى گردد. منظور از دریاهاى آزاد تمام دریاها و خلیج هائى است که به یکى از اقیانوسهاى عظیم ارتباط وسیعى دارد. اما دریاهاى نیمه بسته، مانند دریاى سیاه، و حتى دریاى مدیترانه که تنها با یک راه باریک به اوقیانوسها اتصال پیدا مى کنند اثر جزر و مد در آنها کمتر ظاهر مى شود.
اکنون ببینیم این پدیده جاذبه ماه که یک نیروى دینامیکى عظیم به شمار میرود چه خدماتى مى تواند انجام دهد؟.
نخستین فایده جزر و مد آبیارى بسیارى از سواحل دریاها و اقیانوسهاست. به این ترتیب که: در تمام نقاطى که رودخانه هاى آب شیرین به دریا مى ریزند، بر اثر همین جزر و مد در هر شبانه روز دو بار آب این رودخانه ها تا شعاع وسیعى چندین متر بالا مى آیند، زیرا مد آب دریا، آبهاى رودخانه را عقب مى راند، و به همان نسبت آب در سطح وسیعى روى هم متراکم مى گردد، و بر زمینهاى مجاور کاملا مسلّط مى شود.
در همین خوزستان ما نخلستانهاى بسیار وسیع و گسترده با میلیونها نخل به همین وسیله آبیارى مى شوند. نهرهاى کوچکى که در کنار رودخانه هاى عظیم کنده شده در یک منطقه وسیع پر از آب شیرین مى گردد، و این نهرها که بر زمین هاى مجاور کاملا مسلّط هستند بهترین و کم خرج ترین وسیله آبیارى دائمى براى این زمین ها محسوب مى شوند، حتى با سدهاى مخصوصى مى توان این آب ها را ذخیره کرد و از بازگشت آنها به سوى شط اصلى جلوگیرى به عمل آورد.
این خاصیت در هزاران نهر عظیم که به دریاها و اقیانوسهاى روى زمین مى ریزند وجود دارد و یک عامل مهم آبیارى محسوب مى گردد.
فایده دوم ـ تولید نیروى برق است، زیرا با بستن سدهائى در برابر مد دریا، آب در پشت آنها ذخیره مى گردد و به هنگام جزر توربینهائى را مى توان بوسیله همین آبها به کار انداخت و برق فراوانى بدست آورد.
فایده سوم ـ بالا آمدن آب دریا کمک مؤثرى به کشتى ها براى نزدیک شدن به سواحل کم عمق میکند، و به این ترتیب بسیارى از سواحلى که در حال عادى قابل استفاده براى کشتى ها نیستند قابل استفاده مى شوند.
فایده چهارم ـ جزر و مد آب دریاها را به گونه اى یکنواخت و دائمى بهم مى زند و حرارت آنها را تعدیل و مواد ترکیبى را به صورت تقریباً یکنواختى در دریاها نگه میدارد. و اثر قابل ملاحظه اى در راندن ماهى ها به سوى سواحل و قرار دادن آنها در دسترس انسانها دارد.
اینها قسمتى از خدماتى است که این نیروى محرک عظیم و دائمى به جهان انسانیت مى کند، و در واقع این نیرو مسخر انسان و در خدمت اوست، و اگر شایستگى بیشترى براى استفاده از آن پیدا نماید مسلماً در آینده استفاده هاى فراوان ترى از آن خواهد برد.
البته مسئله مسافرت هاى فضائى و قدم نهادن در کره ماه فصل نوینى در بهره بردارى از این کره را آغاز کرده است.

حرکت عمومى کرات آسمانى

در آیه مورد بحث (آیه دوم از سوره رعد) جمله دیگرى دیده میشود که آن نیز بر عظمت و عمق مدلول آیه و جنبه اعجاز علمى آن مى افزاید، آن جمله این است: «کُلُّ یَجْری ِلأَجَل مُسَمًّى»: «هر کدام از آنها (خورشید و ماه ـ یا ـ آسمانها و کرات آسمانى) تا زمان معیّنى به حرکت خود ادامه میدهند»!.
ضمیر محذوف در این جمله (منها ـ یا ـ منهما) ممکن است به ماه و خورشید برگردد و نیز مى تواند به سماوات بازگردد، (در صورت اول منهما و در صورت دوم منها)، امروز نیز این حقیقت از دیدگاه علم ثابت شده که تمام کرات آسمانى، بدون استثناء، در حرکتند. و اینکه گاهى گفته مى شود خورشید ساکن است منظور سکون نسبى (نسبت به سیارات منظومه شمسى) مى باشد، و گر نه تمام منظومه شمسى در داخل کهکشانى که قرار دارد در حرکت است.
تازه کهکشان ما نیز به نوبه خود یک حرکت دورانى به دور خویش دارد، و حرکتى دیگر به سوى خارج مرکز جهان، چه اینکه مسلّم شده که تمام «کهکشان ها» و «سحابها» و کرات آسمان با سرعت هاى مختلفى که بعضى از آنها راستى سرسام آور است از یکدیگر، یا به تعبیر دیگر از مرکز فرضى جهان، دور مى شوند.
البته این حرکت نمى تواند ابدى باشد و آنقدر از یکدیگر فاصله مى گیرند تا به کلى صورت اصلى خود را از دست بدهند چه اینکه طبق قانون دوم ترمودینامیک(قانون حرارت و نیرو) که همه مشاهدات فیزیکى آن را تأیید میکند، آنتروپى و حالت یکنواختى و کهولت جهان رو بتزاید است، و لازمه این سخن این خواهد بود که روزى فرا مى رسد که حرارت و گرما در تمام جهان یکسان خواهد گردید، و آن روز در واقع روز فسردگى و خاموشى مطلق و برچیده شدن حیات و زندگى از سرتاسر جهان ماده است.
و احتمالا بار دیگر وضع اولى از سر گرفته مى شود و کرات و کهکشانها مانند امواج دریا که آنقدر از مرکز دریا دور میشوند تا به ساحل برسند و بار دیگر به سوى مرکز دریا برمى گردند، مجدداً با سرعت به سوى مرکز فرضى جهان هجوم خواهند آورد.
با این تفاوت که در اینجا ساحلى نیست که این امواج را بازگرداند، و بهم خوردن آن یکنواختى مرگبار نیازمند نیروى مرموزى است که ما کمترین اطلاعى امروز از آن نداریم و تنها به قدرت خداوند متکى است.
آیه شریفه وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْد وَ إِنّا لَمُوسِعُونَ (سوره ذاریات ـ 47)
«و ما آسمان را با قدرت بنا کردیم، و همواره آن را وسعت مى بخشیم» ممکن است اشاره به این کشف بزرگ باشد.