آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

راز شرور جهان

سؤال دیگر این است كه چرا جهان به‌گونه‌ای آفریده شده كه دارای این‌همه شرور و نقایص باشد؟ این سؤال حتی بعد از پذیرفتن اینكه منشأ انتزاع شر عدم است نیز مطرح می‌شود، زیرا می‌توان گفت: چرا جهان به‌صورتی آفریده نشده كه جای این اعدام را وجودات گرفته باشند؟
پاسخ به این سؤال از دقت در ویژگی‌های ذاتی جهان طبیعت به‌دست می‌آید. توضیح آنكه، تأثیر و تأثر موجودات مادی در یكدیگر و تغییر و تحول و تضاد و تزاحم، از ویژگی‌های ذاتی جهان مادی است، به‌گونه‌ای كه اگر این ویژگی‌ها نمی‌بود چیزی به‌نام جهان مادی وجود نمی‌داشت. به دیگر سخن، نظام علّی و معلولی خاص در میان موجودات مادی، نظامی است ذاتی كه لازمه سنخ وجودهای مادی می‌باشد. پس یا باید جهان مادی با همین نظام به‌وجود بیاید و یا اصلاً به‌وجود نیاید. اما علاوه بر اینكه فیاضیت مطلقه الهی اقتضای ایجاد آن را دارد، ترك ایجاد آن خلاف حكمت نیز هست؛ زیرا خیرات آن به مراتب بیش از شرور بالعرضش می‌باشد، بلكه تنها كمالات وجودی انسان‌های كامل بر همه شرور جهان برتری دارد.
ازیك سوی، پدیدآمدن پدیده‌های نوین درگرو نابودشدن پدیده‌های پیشین است و
﴿ صفحه 525 ﴾
همچنین بقای موجودات زنده به‌وسیله ارتزاق از نباتات و حیوانات دیگر تأمین می‌شود؛ و از سوی دیگر، كمالات نفسانی انسان‌ها در سایه تحمل سختی‌ها و ناگواری‌ها حاصل می‌گردد؛ و نیز وجود بلاها و مصیبت‌ها مایه بیداری از غفلت‌ها و پی‌بردن به ماهیت این جهان و عبرت گرفتن از حوادث می‌شود.
اندیشیدن درباره تدبیر نوع انسان، كافی است كه به حكیمانه بودن این نظام پی‌ببریم، بلكه اندیشیدن پیرامون یكی از شئون تدبیر وی، یعنی موت و حیاتش نیز كفایت می‌كند؛ زیرا اگر قانون مرگ‌ومیر بر انسان‌ها حاكم نبود، علاوه بر اینكه به سعادت‌های اخروی نائل نمی‌شدند و نیز از مشاهده مرگ دیگران عبرت نمی‌گرفتند، اساساً آسایش دنیوی هم به‌هیچ وجه برای آنان میسر نمی‌گشت؛ مثلاً اگر همه انسان‌های پیشین، امروز زنده بودند، پهنه زمین برای مسكن آنان هم كفایت نمی‌كرد، چه رسد به تأمین مواد غذایی و سایر لوازم زندگیشان. پس برای تحقق چنین خیراتی چنان شروری ضرورت دارد.
حاصل آنكه، اولاً، شرور و نقایص این جهان، لازمه لاینفك نظام علّی و معلولی آن است و حیثیت شرّیت آنها كه به جهات عدمی بازمی‌گردد، ذاتاً متعلق محبت و اراده الهی قرار نمی‌گیرد و تنها آنها را می‌توان بالعرض متعلق اراده و ایجاد و قضا و قدر قلمداد كرد.
ثانیاً، خیرات جهان بر همین شرور بالعرض غالب است و ترك خیر كثیر برای پدید نیامدن شر قلیل، خلاف حكمت و نقض غرض است.
ثالثاً، همین شرور قلیل و نسبی و بالعرض هم فوائد زیادی دارد كه به بعضی از آنها اشاره شد، و هرقدر بر دانش بشر افزوده شود، از حكمت‌ها و اسرار این جهان بیشتر آگاه می‌گردد.
پروردگارا، بر دانش و بینش و ایمان و محبت ما نسبت به خودت و دوستانت بیفزا، و ما را از پیروان راستین آخرینِ برگزیدگانت و اهل‌بیت پاكش(علیهم السلام) قرار بده، و ما را مشمول عنایات ولیّ اعظمت، حضرت صاحب‌الامر(عج) بگردان، و توفیق شكر نعمت‌ها و انجام بهترین كارهایی را كه می‌پسندی با اخلاص كامل عطا فرما، و درود بی‌پایان خودت را بر محمد و آل محمد همی فرست؛ درودی كه بركاتش شامل دیگر آفریدگانت شود.
﴿ صفحه 526 ﴾

خلاصه

1. انسان در وهله اول، مفهوم خیر و شر را از رابطه مثبت و منفی بین رغبت‌های خودش و متعلقات آنها انتزاع می‌كند.
2. در وهله دوم، این رابطه را به هر موجود ذی‌شعوری با مطلوب‌ها و نامطلوب‌هایش گسترش می‌دهد.
3. در وهله سوم، ویژگی شعور را نیز از طرف اضافه حذف می‌كند و مثلاً میوه‌داری را خیر درخت تلقی می‌كند.
4. این تعمیم اخیر، به گمان بعضی ناشی از نسبت دادن صفات انسانی (مانند میل و رغبت) به سایر موجودات است، و به گمان بعضی دیگر، به لحاظ مطلوب بودن و نبودن اشیاء برای خود انسان است، ولی از نظر ما نكته دیگری دارد كه به آن اشاره خواهد شد (در شماره7).
5. خیر و شر در مورد افعال اختیاری هم به‌كار می‌رود كه مربوط به فلسفه اخلاق است.
6. خیر و شر به دو قسم بی‌واسطه و باواسطه تقسیم می‌شود. مثلاً حیات، خیر بی‌واسطه، و اسباب ادامه حیات، خیر باواسطه به‌شمار می‌رود.
7. میل‌ها و رغبت‌ها شاخه‌هایی از حب ذات و وسایلی برای تأمین بقا و كمال ذات هستند و ازاین‌رو می‌توان مطلوب و نامطلوب اصیل را كمال و نقص دانست و آن را به هر كمال و نقصی تعمیم داد.
8. این تحلیل و تعمیم از نظر فلسفی ضرورت دارد؛ زیرا حیثیت مطلوب و نامطلوب كه نسبت به انواع و افراد موجودات فرق می‌كند، موضوع بحث فلسفی نیست.
9. گاهی یك امر عدمی به‌واسطه اینكه جزئی از علت تامه برای پیدایش خیری محسوب می‌شود، متصف به خیریت می‌گردد، نیز گاهی یك امر وجودی به‌سبب اینكه مزاحم و مانع از خیر دیگری می‌شود، متصف به شرّیت می‌گردد. اما این اتصافات بالعرض است و خیر بالذات، همان كمال وجودی، و شر بالذات، همان نقص عدمی می‌باشد.
10. ممكن­است چیزی برای قوه‌ای خیروبرای قوهدیگری­شرباشد،ودراین صورت،
﴿ صفحه 527 ﴾
برآیند خیرات و شرور قوا، خیر یا شر آن موجود خواهد بود. این جمع‌بندی در مورد كل عالم نیز جاری است.
11. خیر و شر از معقولات ثانیه فلسفی است و جعل و ایجاد به آنها تعلق نمی‌گیرد و در حقیقت، منشأ انتزاع خیر كه همان وجود است، متعلق جعل و ایجاد می‌باشد.
12. وجود و بقا و كمال هیچ موجودی برای خودش شر نیست، و شر بودن موجودی برای موجود دیگر هم از یك سوی، «نسبی» و از سوی دیگر، «بالعرض» است. پس نه ماهیت و نه وجود هیچ موجودی ذاتاً متصف به شر ‌نمی‌گردد.
13. شر، عدم ملكه خیر است و از حیثیت نقص موجودی كه شأنیت واجد شدن كمال مقابل آن را دارد انتزاع می‌شود.
14. با توجه به عدمی بودن شر، روشن می‌شود كه شرور نیازی به آفریننده ندارند.
15. دگرگونی و تزاحم از ویژگی‌های ذاتی موجودات مادی و لازمه نظام علیت خاصی است كه بر آنها حكم‌فرما می‌باشد. ازاین‌رو شرور نسبی و بالعرض، قابل انفكاك از جهان مادی نیستند.
16. برای اینكه شری به‌وجود نیاید، بایستی جهان ماده خلق نشود، ولی خلق نكردن آن موجب تفویت خیرات و كمالاتی است كه قابل تحقق در آن می‌باشد.
17. خیرات جهان مادی به‌مراتب بیش از شرور آن است و تنها كمالات انسان‌های كامل بر همه شرور جهان برتری دارد.
18. ترك ایجاد جهان مادی از یك سوی، خلاف فیاضیت مطلقه الهی، و از سوی دیگر، خلاف حكمت الهی است؛ زیرا ترك خیر كثیر برای اجتناب از شر قلیل، نقض غرض و خلاف حكمت است.
19. شرور نسبی و بالعرض، به لحاظ شرّیت و نقص و جهات عدمی، مورد تعلق اراده الهی قرار نمی‌گیرند، بلكه جهات خیر و كمال آنهاست كه متعلق اراده الهی واقع می‌شود.
20. افزون بر این، وجود نقایص و شرور فواید فراوانی دارد كه ازجمله آنها فراهم شدن زمینه تكامل برای انسان‌ها از راه تحمل سختی‌ها و بلاها و از راه پند گرفتن از حوادث است.
﴿ صفحه 528 ﴾

پرسش

1. مفهوم عرفی خیر و شر و كیفیت تعمیم آنها را بیان كنید.
2. خیر و شر بی‌واسطه و باواسطه كدام‌اند؟
3. خیر و شر به‌عنوان دو مفهوم فلسفی چگونه انتزاع می‌شوند؟
4. خیر و شر اخلاقی كدام است؟ و تحلیل فلسفی آنها چیست؟
5. خیر و شر بالعرض كدام‌اند؟
6. خیر و شر اموری كه دارای ابعاد و قوای مختلف هستند چگونه تعیین می‌شود؟
7. چه نتایجی از تحلیل فلسفی خیر و شر به‌دست می‌آید؟
8. شر بالذات چیست؟ و چرا هیچ وجودی را نمی‌توان شر بالذات دانست؟
9. مبدأ پیدایش شرور چیست؟
10. چرا جهان به‌گونه‌ای آفریده نشده كه خالی از شرور و نقایص باشد؟