آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

درس شصت و نهم: قضا و قدر الهی

· مقدمه
· مفهوم قضا و قدر
· تبیین فلسفی قضا و قدر
· مراتب فعل
· رابطه قضا و قدر با اختیار انسان
· فایده این بحث
﴿ صفحه 504 ﴾
﴿ صفحه 505 ﴾

مقدمه

یكی از مسائلی كه در ادیان آسمانی و به‌خصوص دین مقدس اسلام در زمینه خداشناسی مطرح شده و متكلمین و فلاسفه الهی به تبیین عقلانی و فلسفی آن پرداخته‌اند، مسئله «قضا و قدر» است كه یكی از پیچیده‌ترین مسائل الهیات به‌شمار می‌رود و محور اصلی غموض آن را رابطه آن با اختیار انسان در فعالیت‌های اختیاریش تشكیل می‌دهد. یعنی چگونه می‌توان از یك سوی به قضا و قدر الهی معتقد شد، و از سوی دیگر اراده آزاد انسان و نقش آن را در تعیین سرنوشت خودش پذیرفت؟
در اینجاست كه بعضی شمول قضا و قدر الهی را نسبت به افعال اختیاری انسان پذیرفته‌اند، ولی اختیار حقیقی انسان را نفی كرده‌اند، و برخی دیگر دایره قضا و قدر را به امور غیراختیاری محدود كرده‌اند و افعال اختیاری انسان را خارج از محدوده قضا و قدر شمرده‌اند، و گروه سومی در مقام جمع بین شمول قضا و قدر نسبت به افعال اختیاری انسان و اثبات اختیار و انتخاب وی در تعیین سرنوشت خویش برآمده‌اند و نظرهای گوناگونی را ابراز داشته‌اند كه بررسی همه آنها درخور كتاب مستقلی است.
ازاین‌رو ما در اینجا نخست، توضیح كوتاهی پیرامون مفهوم قضا و قدر می‌دهیم و سپس به تحلیل فلسفی و بیان رابطه سرنوشت با افعال اختیاری انسان می‌پردازیم و در پایان، فایده این بحث و نكته تأكید روی آن از طرف ادیان الهی را بیان خواهیم كرد.
﴿ صفحه 506 ﴾

مفهوم قضا و قدر

واژه «قضاء» به‌معنای گذراندن و به‌پایان رساندن و یكسره كردن، و نیز به‌معنای داوری كردن (كه نوعی یكسره كردن اعتباری است) به‌كار می‌رود، و واژه «قدر» و «تقدیر» به‌معنای اندازه و اندازه‌گیری و چیزی را با اندازه معیّنی ساختن، استعمال می‌شود. گاهی قضا و قدر به‌صورت مترادفین، به‌معنای «سرنوشت» به‌كار می‌رود. گویا نكته استفاده از واژه «نوشتن» در ترجمه آنها این است كه برحسب تعالیم دینی، قضا و قدرِ موجودات در كتاب و لوحی نوشته شده است.
با توجه به اختلاف معنای لغوی قضا و قدر، می‌توان مرتبه قدر را قبل از مرتبه قضا دانست؛ زیرا تا اندازه چیزی تعیین نشود، نوبت به اتمام آن نمی‌رسد، و این نكته‌ای است كه در بسیاری از روایات شریفه به آن اشاره شده است.