آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. نتیجه كار اختیاری از آن جهت كه منتهی‌الیه آن است، «غایت» و از آن جهت كه از آغاز مورد نظر و قصد فاعل بوده است، «هدف و غرض» و از آن جهت كه مطلوبیت آن علت انجام كار شده است، «علت غائی» نامیده می‌شود.
2. نسبت بین موارد غایت (به‌معنای منتهی‌الیه حركت) با موارد هدف، عموم و خصوص من وجه است. ولی گاهی واژه غایت به‌جای علت غائی نیز به‌كار می‌رود.
3. علت غائی كه موجب تعلق اراده فاعل به انجام كار خاصی می‌شود، در افعال انسانی همان شوق به حصول نتیجه كار است، ولی می‌توان مفهوم تجریدشده‌ای را در نظر گرفت كه در مجردات تام نیز صادق باشد، مانند مفهوم محبوبیت و مطلوبیت.
4. مطلوبیت كاری كه از نفوس متعلق به ماده سرمی‌زند، تابع مطلوبیت نتیجه‌‌ای است كه بر آن مترتب می‌شود، اما در افعال مجردات، مطلوبیت فعل تابع محبوبیت كمالی است كه در ذات ایشان وجود دارد و منشأ صدور فعل می‌گردد، و به هر حال، مطلوبیت فعل، فرعی و تبَعی است.
5. ممكن است یك فعل اختیاری، چند هدف طولی داشته باشد، و هدف نهایی و اصلی هر فاعلی همان است كه بالاصاله مورد توجه و محبت و شوق او قرار گرفته است و مطلوبیت اهداف دیگر و همچنین مطلوبیت مقدمات و وسایل كار، در شعاع هدف نهایی حاصل می‌شود.
6. همچنین ممكن است یك فعل اختیاری چند هدف عرْضی داشته باشد، ولی معمولاً انسان یكی از آثار مطلوب كار را مورد توجه قرار می‌دهد، و یا به سایر آثار توجهی ندارد، یا انگیزه‌ای برای دستیابی به آنها ندارد، چنان‌كه ممكن است در اثر ضعف بینش و همت، انگیزه رسیدن به اهداف نهایی را نداشته باشد و آنچه برای فاعل‌های بلندهمت، هدف متوسط است، برای فاعل دیگری هدف نهایی باشد؛ به‌خلاف مجردات تام كه به همه اهداف طولی و عرْضی توجه دارند و هركدام از آنها به‌حسب مرتبه كمالشان مطلوبیتی خواهد داشت.
﴿ صفحه 501 ﴾
7. علت غائی برای هر كار اختیاری ضرورت دارد، و حقیقت آن محبت یا شوقی است كه در درون فاعل مختار وجود دارد و علت غائی نامیدن نتیجه كار به این لحاظ است كه محبت و شوق فاعل به حصول آن تعلق می‌گیرد.
8. افعال الهی نیز از این قاعده مستثنی نیست و هر‌چند ذات مقدس الهی از شوق نفسانی و داعی زائد بر ذات منزه است، اما حب به كمال و خیر كه بالاصاله به ذات خودش و بالتبَع به آثار وی تعلق می‌گیرد، علت غائی برای همه افعال اوست و این صفت نیز مانند سایر صفات ذاتیه، عین ذات مقدسش می‌باشد.
9. محبوبیت خیر و كمال همه مخلوقات در یك مرتبه نیست؛ از طرفی هر معلولی در سایه علت فاعلیش مطلوبیت می‌یابد، و از طرف دیگر در میان معلولات هم‌عرْض و متزاحم، هركدام دارای كمال بیشتری باشد از اصالت نسبی در مطلوبیت برخوردار خواهد بود.
10. در موجودات مادی كه دارای تكامل تدریجی هستند، می‌توان مراحل نقص را مقدمه‌ای برای مرحله كمال آنها دانست و هدف از آفرینش آنها را در جهان مادی، رسیدن به مرحله كمالشان قلمداد كرد. همچنین هر موجود مادی كه نسبت به موجود دیگری ناقص‌تر باشد و بتواند زمینه پیدایش یا رشد و تكامل آن را فراهم كند، جنبه مقدمیتی نسبت به آن خواهد داشت، چنان‌كه موجود كامل‌تر، از نوعی اصالت نسبت به آن برخوردار خواهد بود. بر این اساس، می‌توان پیدایش نوع انسان را هدفی برای آفرینش جهان مادی، و پیدایش انسان كامل را هدف آفرینش نوع انسان به‌حساب آورد، چنان‌كه از آیات كریمه قرآن نیز استفاده می‌شود.
11. قول كسانی كه علت غائی را از افعال الهی نفی كرده‌اند (مانند شیخ اشراق)، می‌توان به این صورت تأویل كرد كه منظور ایشان نفی هدف ذاتی زائد بر ذات بوده است.
12. نیز قول كسانی كه هدف آفرینش را سودرساندن یا تكامل مخلوقات شمرده‌اند، می‌توان حمل بر اهداف تبَعی نمود.
﴿ صفحه 502 ﴾

پرسش

1. معنای هدف و غایت و علت غایی و نسبت بین موارد آنها را بیان كنید.
2. علت غائی در افعال اختیاری انسان چیست؟ و چگونه می‌توان مفهوم آن را تجرید كرد، به‌گونه‌ای كه قابل صدق بر مجردات تام هم باشد؟
3. حقیقت علت غائی كدام است؟ و به چه لحاظ نتیجه خارجی كار، علت غائی نامیده می‌شود؟
4. مطلوبیت كار اختیاری در افعال ذوی‌النفوس و مجردات تام تابع چیست؟
5. اهداف طولی و عرضی را بیان كنید و توضیح دهید كه آیا هدف بودن همه آنها برای هر فاعل مختاری ضرورت دارد یا نه؟
6. هدف و علت غائی در مورد افعال الهی چیست؟ و آیا لازمه اثبات آن، قائل شدن به داعی زائد بر ذات و عروض اعراض بر ذات الهی، یا نیاز او به خیر و كمال مخلوقات است؟
7. اقوال سه‌گانه یادشده در این مسئله و راه جمع بین آنها را بیان كنید.
8. به چه معنا می‌توان گفت كه هدف از افعال الهی سود رساندن به مخلوقات یا به كمال رسیدن آنهاست؟
9. به چه معنا می‌توان آفرینش بعضی از مخلوقات را هدف برای آفرینش بعضی دیگر به‌حساب آورد؟
10. چگونه می‌توان اهداف آفرینش جهان و انسان را در یك سلسله طولی بیان كرد؟
﴿ صفحه 503 ﴾

درس شصت و نهم: قضا و قدر الهی

· مقدمه
· مفهوم قضا و قدر
· تبیین فلسفی قضا و قدر
· مراتب فعل
· رابطه قضا و قدر با اختیار انسان
· فایده این بحث
﴿ صفحه 504 ﴾
﴿ صفحه 505 ﴾