آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

درس شصت و هشتم: هدف آفرینش

· مقدمه
· هدف و علت غائی
· یادآوری چند نكته
· هدف‌داری خدای متعالی
﴿ صفحه 492 ﴾
﴿ صفحه 493 ﴾

مقدمه

یكی از مسائل مهم در فلسفه الهی و كلام، مسئله هدف آفرینش است كه مورد بحث‌ها و اختلاف‌نظرهایی واقع شده است؛ از یك سوی، بعضی از صاحب‌نظران، هدف و علت غائی در افعال الهی را انكار كرده‌اند، و از سوی دیگر، كسانی هدف الهی را سودرساندن به مخلوقات شمرده‌اند، و گروه سومی قائل به وحدت علت فاعلی و علت غائی در مجردات شده‌اند.
به‌طور كلی، در این زمینه سخنان بسیاری هست كه نقل و نقد آنها به درازا می‌كشد. ازاین‌رو نخست مفهوم هدف و اصطلاحات فلسفی مشابه آن را بیان می‌كنیم، و سپس به ذكر مقدماتی كه برای توضیح مسئله و رفع شبهات آن مفید است می‌پردازیم، و سرانجام معنای صحیح هدف‌داری الهی را بیان خواهیم كرد.

هدف و علت غائی

هدف كه در لغت به‌معنای نشانه تیر است، در محاورات عرفی به نتیجه كار اختیاری گفته می‌شود كه فاعل مختار از آغاز در نظر می‌گیرد و كار را برای رسیدن به آن انجام می‌دهد، به‌طوری كه اگر نتیجه كار منظور نباشد، كار انجام نمی‌گیرد.
نتیجه كار از آن جهت كه منتهی‌الیه آن است، «غایت» و از آن جهت­ كه ­از آغاز مورد نظر و قصد فاعل بوده است، «هدف و غرض» و از آن جهت كه مطلوبیت آن موجب تعلق اراده فاعل به انجام كار شده است، «علت غائی» نامیده می‌شود، ولی ­آنچه در حقیقت مؤثر
﴿ صفحه 494 ﴾
در انجام كار می‌باشد، علم و حب به نتیجه است، نه وجود خارجی آن، بلكه نتیجه خارجی معلول كار است و نه علت آن.
واژه «غایت» معمولاً به‌معنای منتهی‌الیه حركت به‌كار می‌رود و نسبت بین موارد آن با موارد هدف، «عموم و خصوص من وجه» است؛ زیرا از یك سوی، در حركات طبیعی نمی‌توان هدفی را برای فاعل طبیعی آنها در نظر گرفت، ولی مفهوم غایت بر منتهی‌الیه آن صادق است، و از سوی دیگر در كارهای ایجادی كه حركتی در كار نیست، هدف و علت غائی صدق می‌كند، اما غایت به‌معنای منتهی‌الیه حركت جا ندارد. ولی گاهی غایت به‌معنای علت غائی به‌كار می‌رود و در اینجاست كه باید دقت كرد كه بین دو معنای آن خلط نگردد و احكام یكی به دیگری نسبت داده نشود.
رابطه بین فاعل و فعل و نتیجه آن، موضوع بحث‌های فلسفی متعددی واقع شده است كه بخشی از آنها را در درس سی و نهم بیان كردیم و اینك به بیان برخی از مطالبی كه ارتباط با موضوع بحث فعلی دارد و برای تبیین معنای صحیح هدف الهی از آفرینش مفید است می‌پردازیم: