آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. دیدن و شنیدن بعد از تجرید از لوازم مادی آنها، دلالت بر آگاهی از دیدنی‌ها و شنیدنی‌های موجود دارند، و ازاین‌رو باید آنها را از صفات فعلیه به‌حساب آورد.
2. تكلم عبارت است از به‌كار گرفتن لفظی كه برای معنای خاصی وضع شده است، در راه فهماندن معنای مقصود به مخاطب؛ و بعد از تجرید از لوازم مادی، می‌توان آن را به مطلق فهماندن معنای مقصود به مخاطب تفسیر كرد، و ازاین‌رو باید آن را نیز از صفات فعلیه محسوب داشت.
3. اراده به دو معنا به‌كار می‌رود: یكی دوست‌داشتن، و دیگری تصمیم‌گرفتن.
4. دوست‌داشتن یا تصمیم‌گرفتن نسبت به انجام كار اختیاری خویش، «اراده تكوینی» و نسبت به‌كار اختیاری فاعل دیگری، «اراده تشریعی» نامیده می‌شود. اما اراده فرمان دادن یا وضع قانون، اراده تشریع است نه اراده تشریعی، و خود تشریع، كاری تكوینی محسوب می‌شود.
5. دوست‌داشتن چیزی یا كاری در نفوس متعلق به ماده، كیفیتی نفسانی است، اما معنای تجریدشده آن قابل اطلاق بر مجردات تام و خدای متعالی نیز هست. ازاین‌رو اراده به‌معنای خواستن و دوست‌داشتن را می‌توان از صفات ذاتیه الهی به‌شمار آورد.
6. تصمیم گرفتن نفوس، فعل یا كیفیتی انفعالی است و در هر حال، مسبوق به تصور و تصدیق و شوق می‌باشد، اما می‌توان آن را بعد از تجرید، به‌صورت صفت فعلی به مجردات تام هم نسبت داد، از آن جهت كه فعل در شرایط خاصی متعلق حب ایشان قرار می‌گیرد، چنان‌كه در مورد خلق و رزق و سایر صفات فعلیه و حتی در مورد علم فعلی نیز چنین است.
7. حكمت نیز از صفات فعلیه الهی است و منشأ انتزاع آن، از یك سوی، حب و علم الهی، و از سوی دیگر، كمال و خیر مخلوقات است.
8. محبوبیت خیر و كمال مخلوقات، تابع محبوبیت ذات الهی برای خودش می‌باشد، همچنین محبوبیت هر معلولی، تابع محبوبیت علت ایجاد‌كننده آن است كه در مرتبه عالی‌تری از وجود قرار دارد.
﴿ صفحه 488 ﴾
9. موجودات مادی دارای تزاحم‌های گوناگونی هستند و حكمت و عنایت الهی اقتضا دارد كه سلسله‌های علل و معلولات مادی به‌گونه‌ای تحقق یابند كه مجموعاً دارای كمالات وجودی بیشتری باشند، یعنی جهان دارای نظام احسن باشد.
10. حكمای الهی نظام احسن را هم از راه دلیل لمّی و هم از راه دلیل انّی اثبات كرده‌اند، و با بیان ساده‌ای می‌توان گفت: اگر خدای متعالی جهان را با بهترین نظام نیافریده باشد، لازمه‌اش جهل یا عجز یا عدم حب كمال و یا بخل اوست.
11. علت اینكه اراده الهی به بعضی از ممكنات تعلق نمی‌گیرد، این است كه آنها در كادر نظام احسن قرار نمی‌گیرند.
12. محدود شدن اراده الهی به‌وسیله مصالح، یا مقید شدن قدرت و رحمت او به‌وسیله حكمت، نیز باید به‌همین معنا تفسیر شود.
﴿ صفحه 489 ﴾

پرسش

1. ملاك در بازشناسی صفات ذاتیه از صفات فعلیه چیست؟
2. معنای تجریدی سمع و بصر و تكلم چیست؟ و از كدامین دسته از صفات الهی محسوب می‌شوند؟
3. مفهوم اراده و فرق بین اراده تكوینی و اراده تشریعی را بیان كنید.
4. اراده را به چه معنا می‌توان از صفات ذاتی، و به چه معنا از صفات فعلی به‌حساب آورد؟
5. حكمت از چه صفاتی است؟ و چگونه انتزاع می‌شود؟
6. كمال و خیر مخلوقات چگونه مورد تعلق حب الهی قرار می‌گیرد؟
7. معنای نظام احسن در جهان مادی چیست؟
8. نظام احسن را چگونه می‌توان اثبات كرد؟
9. به چه معنا می‌توان رعایت مصلحت را موجب محدودیت اراده الهی دانست؟
10. به چه معنا می‌توان حكمت را موجب تقید قدرت یا فیاضیت الهی شمرد؟
﴿ صفحه 491 ﴾

درس شصت و هشتم: هدف آفرینش

· مقدمه
· هدف و علت غائی
· یادآوری چند نكته
· هدف‌داری خدای متعالی
﴿ صفحه 492 ﴾
﴿ صفحه 493 ﴾