آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

معانی توحید

توحید و یگانگی خدای متعالی اصطلاحات گوناگونی در فلسفه و كلام و عرفان دارد كه مهم‌ترین اصطلاحات فلسفی آن عبارت است از:
1. توحید در وجوب وجود، یعنی هیچ موجودی جز ذات مقدس الهی، واجب‌الوجود بالذات نیست.
2. توحید به‌معنای بساطت و عدم تركیب كه دارای سه معنای فرعی است:
الف) عدم تركیب از اجزاء بالفعل؛
ب) عدم تركیب از اجزاء بالقوه؛
ج) عدم تركیب از ماهیت و وجود.
3. توحید به‌معنای نفی مغایرت صفات با ذات، یعنی صفاتی كه به خدای متعالی نسبت داده می‌شود، مانند صفات مادیات، از قبیل اعراضی نیستند كه در ذات وی تحقق یابند و به اصطلاح «زائد بر ذات» باشند، بلكه مصداق آنها همان ذات مقدس الهی است و همگی آنها عین یكدیگر و عین ذات می‌باشند.
4. توحید در خالقیت و ربوبیت، یعنی خدای متعالی شریكی در آفریدن و تدبیر جهان ندارد.
5. توحید در فاعلیت حقیقی، یعنی هر تأثیری كه از هر فاعل و مؤثری سربزند، نهایتاً مستند به خدای متعالی است و هیچ فاعلی استقلال در تأثیر ندارد «لا مؤثر فی الوجود الاّ اللّه‌».
﴿ صفحه 434 ﴾

توحید در وجوب وجود

حكمای الهی برای اثبات وحدت و یگانگی ذات واجب‌الوجود، دلایلی اقامه كرده‌اند كه متقن‌ترین آنها برهانی است كه با استفاده از برهان صدیقین (طبق تقریر صدرالمتألهین) تشكیل می‌یابد و تقریر آن این است:
وجود دارای مرتبه‌ای است كه كامل‌تر از آن امكان ندارد، یعنی دارای كمال بی‌نهایت است، و چنین موجودی قابل تعدد نیست و به اصطلاح، دارای «وحدت حقه حقیقیه» می‌باشد. نتیجه آنكه وجود خدای متعالی قابل تعدد نیست.
مقدمه اول این برهان در واقع همان نتیجه برهان صدیقین است؛ زیرا از برهان مزبور این نتیجه به‌دست آمد كه سلسله مراتب وجود باید منتهی به مرتبه‌ای شود كه عالی‌ترین و كامل‌ترین است و هیچ ضعف و نقصی در آن راه ندارد، یعنی دارای كمال نامتناهی است.
و اما مقدمه دوم با اندكی دقت روشن می‌شود؛ زیرا اگر فرض شود كه چنین موجودی تعدد داشته باشد، لازمه‌اش این است كه هركدام از آنها فاقد كمالات عینی دیگری باشد، یعنی كمالات هریك محدود و متناهی باشد، در صورتی كه طبق مقدمه اول، كمالات واجب‌الوجود نامتناهی می‌باشد.
ممكن است توهم شود كه لازمه نامتناهی بودن كمالات واجب‌الوجود این است كه مطلقاً هیچ موجود دیگری تحقق نیابد؛ زیرا تحقق هر موجود دیگری، به‌معنای واجد بودن بخشی از كمالات وجودی است.
جواب این شبهه آن است كه كمالات سایر مراتب كه همگی مخلوقِ واجب‌الوجود هستند، شعاعی از كمالات وی می‌باشد و وجود آنها تزاحمی با كمالات نامتناهی واجب‌الوجود ندارد. اما اگر واجب‌الوجود دیگری فرض شود، كمالات وجودی آنها با یكدیگر تزاحم خواهند داشت؛ زیرا هركدام از آنها دارای كمالی اصیل و مستقل خواهد بود و هیچ‌كدام از آنها شعاع و فرع دیگری نخواهد بود.
﴿ صفحه 435 ﴾
به دیگر سخن، هنگامی دو كمال عینی با یكدیگر تزاحم پیدا می‌كنند كه در یك مرتبه از وجود فرض شوند، اما اگر یكی در طول دیگری باشد، مزاحمتی با یكدیگر نخواهند داشت. بنابراین وجود مخلوقات منافاتی با نامتناهی بودن كمالات خالق ندارد و چنان نیست كه وقتی كمالی را به مخلوقی افاضه می‌كند از دستش برود و خودش فاقد آن گردد، اما فرض وجود دو واجب‌الوجود، با نامتناهی بودن كمالات آنها منافات دارد.
و به عبارت سوم، فرض دو كمال عینی مستقل، با فرض نامتناهی بودن آنها سازگار نیست، اما اگر یكی عین تعلق و ربط و وابستگی به دیگری باشد و شعاع و جلوه‌ای از آن به‌شمار رود، منافاتی با نامتناهی بودن دیگری كه دارای استقلال و غنای مطلق است ندارد.

نفی اجزاء بالفعل

اگر فرض شود كه ذات مقدس الهی (العیاذ باللّه‌) مركب از اجزائی است كه بالفعل وجود دارند، یا اینكه همه اجزای مفروضْ واجب‌الوجود هستند، و یا اینكه دست‌كم بعضی از آنها ممكن‌الوجودند، اگر همه آنها واجب‌الوجود باشند و هیچ‌كدام نیازی به دیگری نداشته باشند، بازگشت این فرض به تعدد واجب‌الوجود است كه در بحث قبلی ابطال گردید، و اگر فرض شود كه نیازمند به یكدیگرند، با فرض واجب‌الوجود بودن آنها سازگار نخواهد بود، و اگر فرض شود كه یكی از آنها بی‌نیاز از دیگران است، واجب‌الوجود همان موجود بی‌نیاز خواهد بود و تركیب مفروض به‌عنوان تركیبی از اجزای حقیقی واقعیتی نخواهد داشت، زیرا هر مركب حقیقی نیازمند به اجزایش می‌باشد.
و اگر فرض شود كه بعضی از اجزای آن ممكن‌الوجود باشد، ناچار جزء ممكن‌الوجود مفروض معلول خواهد بود. اكنون اگر فرض شود كه معلول جزء دیگر باشد، معلوم می‌شود كه آن دیگری در واقع واجب‌الوجود و دارای وجود مستقلی است
﴿ صفحه 436 ﴾
و فرض تركیب حقیقی بین آنها نادرست است؛ و اگر فرض شود كه جزء ممكن‌الوجود، معلول واجب‌الوجود دیگری است، لازمه‌اش تعدد واجب‌الوجود است كه بطلان آن ثابت شد.
پس فرض تركیب ذات واجب‌الوجود از اجزاء بالفعل، به هیچ وجه فرض صحیحی نخواهد بود.