آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

درس شصت و یكم: راه شناختن خدا

· مقدمه
· علم خداشناسی و موضوع آن
· فطری بودن شناخت خدا
· امكان استدلال برهانی بر وجود خدا
· برهان لمّی و انّی
﴿ صفحه 410 ﴾
﴿ صفحه 411 ﴾

مقدمه

مفهومی كه عموم مردم از خدای متعالی درك می‌كنند و معنایی كه هنگام شنیدن واژه «خدا» یا معادل‌های آن در زبان‌های مختلف می‌فهمند، عبارت است از موجودی كه جهان را آفریده است. به دیگر سخن، خدا را به‌عنوان «آفریدگار» می‌شناسند و احیاناً معانی دیگری از قبیل پروردگار و معبود (كسی كه شایسته پرستش است) را مورد توجه قرار می‌دهند. در واقع خدا را به‌عنوان انجام‌دهنده «كار» آفرینش و توابع آن می‌شناسند.
فلاسفه با توجه به اینكه این‌گونه مفاهیم از مقام فعل الهی و بعضاً از افعال مخلوقین، مانند پرستیدن انتزاع می‌شود، كوشیده‌اند مفهومی را به‌كار بگیرند كه حكایت از ذات مقدس الهی نماید، بدون اینكه احتیاجی به در نظر گرفتن افعال و مخلوقات وی داشته باشد و بدین‌ترتیب، مفهوم «واجب‌الوجود» را برگزیده‌اند؛ یعنی كسی كه هستی او ضروری و زوال‌ناپذیر است.
ولی این مفهوم هم یك مفهوم كلی و ذاتاً قابل اشتراك و صدق بر مصادیق متعدد می‌باشد. ازاین‌رو باید بهترین اسماء و كلمات را اسم «اللّه‌» دانست كه اسم خاص و به‌اصطلاح «عَلَم شخصی» است، و شاید این اسم شریف، نخست از طرف انبیا و پیشوایان دینی مطرح شده باشد.
امابرای دانستن معنای اسم خاص، شناختن«شخص مسمی» لازم است؛ شناختی كه درمورد محسوسات به‌وسیله ادراك حسی، و در غیر محسوسات، تنها از راه علم حضوری حاصل می‌شود، و هنگامی كه موجودی قابل درك حسی نباشد، راه شناختن شخص او منحصر به علم حضوری خواهدبود.هر ‌چند اثبات وجود چنین علمی مربوط به فلسفه است، اما خود این علم از راه بحث‌های فلسفی به‌دست نمی‌آید، و آنچه از كاوش‌های
﴿ صفحه 412 ﴾
عقلی و براهین فلسفی حاصل می‌شود، طبعاً مفاهیم كلی عقلی خواهد بود. از اینجا نكته گزینش واژه «واجب‌الوجود» از طرف حكمای الهی روشن می‌شود.
ما در ضمن درس‌های این بخش، درباره اینكه اساساً «اللّه‌» را تا چه اندازه و به چه وسیله می‌توان شناخت، بحثی خواهیم داشت، ولی موضوع این بخش را طبق سنت فلسفی و كلامی «خدا = واجب‌الوجود» قرار می‌دهیم.

علم خداشناسی و موضوع آن

علم خداشناسی شریف‌ترین و ارزشمندترین علوم فلسفی است و تكامل حقیقی انسان بدون معرفت الهی ممكن نیست؛ زیرا چنان‌كه در جای خودش به ثبوت رسیده است، كمال حقیقی انسان تنها در سایه قرب الهی تحقق می‌یابد و بدیهی است كه تقرب به خدای متعالی بدون معرفت او امكان نخواهد داشت.
هر‌چند اثبات موضوع یك علم از مسائل آن علم به‌شمار نمی‌رود، و اگر موضوعِ علمی احتیاج به اثبات داشته باشد علی القاعده باید در علم دیگری كه تقدم رتبی بر آن دارد به اثبات برسد، اما گاهی وجود موضوع علم به‌عنوان یكی از مبادی آن، در مقدمه مورد بحث قرار می‌گیرد. ازجمله، سنت بر این جاری شده كه بحث از وجود خدای متعالی در خود علم الهی و معرفه الربوبیه انجام بگیرد. ازاین‌رو با اینكه مباحث علت و معلول (مخصوصاً درس سی و هفتم)، ما را از بحث در این زمینه مستغنی می‌سازد، در عین حال به پیروی از سنت حكمای الهی این مبحث را مستقلاً در آغاز این بخش مطرح می‌كنیم.
ولی قبل از پرداختن به استدلال، دو نكته را یادآور می‌شویم: یكی آنكه عده‌ای از بزرگان فرموده‌اند كه شناخت خدای متعالی امری فطری و بی‌نیاز از استدلالات فلسفی است، و دیگری آنكه بعضی از فلاسفه تصریح كرده‌اند به اینكه اقامه برهان بر وجود خدای متعالی صحیح نیست.(22) بنابراین لازم است این دو موضوع را قبلاً مورد بررسی قرار دهیم.
﴿ صفحه 413 ﴾