آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

درس پنجاه و هفتم: تقسیمات حركت

· مقدمه
· تقسیم حركت براساس شتاب
· تكامل متحرك در اثر حركت
﴿ صفحه 358 ﴾
﴿ صفحه 359 ﴾

مقدمه

دانستیم كه مقومات حركت در تمام حركات وجود دارد و قابل تنوع و تفاوت نیست تا براساس اختلاف آنها بتوان اقسام مختلفی را برای حركت در نظر گرفت. اما مشخصات و لوازم حركت كمابیش قابل تفاوت و تنوع است و می‌توان برحسب اختلاف آنها اقسامی را برای حركت اثبات كرد؛ مثلاً اختلاف مدار در حركات انتقال كاملاً محسوس است و اشكال مختلفی كه برای آن تصور می‌شود، موجب تفاوت حركات مربوطه می‌گردد. ولی از یك سوی، اختلاف مدارات انواع محصوری ندارد و از سوی دیگر، نتیجه فلسفی خاصی بر این تنوع مترتب نمی‌شود. ازاین‌رو، تقسیم حركات برحسب اختلاف مدارات چندان فایده‌ای دربرنخواهد داشت.
همچنین جهات حركات هر‌چند از نظر كلی قابل تقسیم به شش جهت اصلی معروف است، اما اولاً، این اقسام قراردادی است، و ثانیاً، تقسیم حركات برحسب اختلاف آنها فاقد ثمره فلسفی می‌باشد. نیز سرعت حركت مراتب بی‌شماری دارد، اما این اختلاف مراتب تأثیری در تحلیل فلسفی آنها ندارد.
اما تقسیم حركت برحسب اختلاف فاعل‌ها، در واقع تابع اقسام فاعل است كه در درس سی و هشتم به آنها اشاره شده به‌طور كلی می‌توان حركت را به دو قسم طبیعی و ارادی تقسیم كرد؛ زیرا فاعل‌های بالقصد و بالعنایه و بالرضا و بالتجلی، همه فاعل‌های ارادی هستند و فاعل‌های بالجبر و بالتسخیر هم حالات خاصی از آن به‌شمار می‌روند، چنان‌كه فاعل قسری، حالت خاصی از فاعل طبیعی محسوب می‌شود.
﴿ صفحه 360 ﴾
در میان همه ویژگی‌های حركت، مهم‌ترین چیزی كه محور بحث‌های فلسفی در اقسام حركت واقع شده، بستر و مسافت حركت است. ولی قبل از آنكه به این مبحث بپردازیم، سزاوار است بحث كوتاهی درباره تقسیم حركت به‌حسب اختلاف شتاب داشته باشیم و ضمناً مسئله تكاملی بودن حركت و رابطه آن را با شتاب مورد بررسی قرار دهیم.

تقسیم حركت براساس شتاب

اتومبیلی را در نظر بگیرید كه عقربه كیلومترشمار آن تدریجاً از صفر به‌طرف یك‌صد كیلومتر در ساعت، بالا می‌رود، و مدتی روی این شماره می‌ایستد و سپس تدریجاً به‌طرف صفر پایین می‌آید. این اتومبیل در طول مدت حركت خود، از نقطه (الف) به نقطه (ب) انتقال می‌یابد كه حركتی انتقالی و در بستر مكان می‌باشد، اما در این جریان، دو تغییر تدریجی دیگر هم مشاهده می‌شود، یكی تغییر سرعت از صفر به یك‌صد، و دیگری تغییر آن از یك‌صد به صفر. این تغییر نیز از نظر فلسفی مشمول تعریف حركت است و می‌توان آن را نوعی حركت كیفی به‌شمار آورد، از این جهت كه تندشدن و كندشدن، دو كیفیت ویژه حركت محسوب می‌شوند كه عارض كمیت سرعت آن می‌گردند.
نظیر همین تغییر را در انواع دیگری از حركت می‌توان در نظر گرفت و حتی یك حركت كیفی، از نظر دیگری می‌تواند متصف به حركت كیفی دیگری شود؛ مثلاً فرض كنید كه جسم بی‌رنگی تدریجاً سیاه‌رنگ می‌شود و مدتی به همان حالت سیاهی باقی می‌ماند و سپس رنگ آن تدریجاً می‌پرد و دوباره بی‌رنگ می‌گردد. بی‌شك تغییر رنگ جسم، حركتی در مقوله كیف به‌شمار می‌رود، اما ممكن است درجه سیاه شدن یا رنگ پریدن آن در همه اجزاء زمان یك‌نواخت نباشد و مثلاً سرعت سیاه شدنِ آن تدریجاض افزایش یابد و سپس به‌همین منوال رو به كاهش برود. این تغییر سرعت، تغییر دیگری غیر از اصل تغییر رنگ است و ازاین‌رو می‌توان آن را حركتی روی حركت اول تلقی كرد، چنان‌كه می‌توان حركت یك‌نواخت را فاقد این تغییر دانست و آن را از نظر سرعت «ثابت» شمرد.
﴿ صفحه 361 ﴾
بنابراین می‌توان حركت را از یك دیدگاه، یعنی از دیدگاه ثبات یا تغیر سرعت، به سه قسم تقسیم كرد:
1. حركت یك‌نواخت و بی‌شتاب و دارای سرعت ثابت؛
2. حركت تندشونده و دارای سرعت افزاینده یا دارای شتاب مثبت؛
3. حركت كندشونده و دارای سرعت كاهنده یا دارای شتاب منفی.
وجود حركت تندشونده و كندشونده و همچنین حركت یك‌نواخت، امری محسوس و غیرقابل‌انكار است و حتی می‌توان بعضی از مصادیق آنها، مانند تغییر تدریجی افزایش و كاهش سرعت یا یك‌نواختی آن را در كیفیات و حالات نفسانی با علم حضوری دریافت. بدون تردید می‌توان كاهش سرعت حركت را نوعی تنزل و ضعف و نقص تدریجی برای حركت به‌حساب آورد و بدین‌ترتیب، نوعی حركت تضعفی و تنزلی را اثبات كرد.
در اینجاست كه ما با این سؤال روبه‌رو می‌شویم كه آیا وجود حركت كندشونده، منافاتی با بعضی از تعاریف حركت، مانند «خروج تدریجی شی‌ء از قوه به فعل» و «كمال اول برای موجود بالقوه از آن جهت كه بالقوه است» ندارد؟
برای پاسخ به این سؤال باید دو جهت بحث را از یكدیگر تفكیك كرد: یكی تكامل حركت، و دیگری تكامل موجود متحرك.
توضیح آنكه: ممكن است متحرك در طول حركت خودش همواره به كمالات جدیدی دست‌یابد اما سرعت نایل شدن به این كمالات متفاوت باشد، یعنی در بخشی از زمان، سرعت تكامل رو به افزایش، و در بخشی دیگر رو به كاهش، و در بخش سومی ثابت و یك‌نواخت باشد و یك‌نواختی سرعت و حتی كاهش آن، منافاتی با تكامل یافتن متحرك ندارد؛ زیرا مثلاً جسمی كه آهنگ سیاه شدن آن كند می‌شود، بالأخره در لحظه بعدی سیاه‌تر از لحظه قبلی خواهد بود، گو اینكه تغییر رنگ آن كندتر انجام می‌پذیرد. پس فرض اینكه حركت موجب كمال بیشتری برای موجود متحرك باشد با فرض شتاب منفی برای سرعت تكامل هم منافاتی ندارد.
﴿ صفحه 362 ﴾
اما اگر كسی ادعا كند كه هر حركتی در همان حیثیت حركت بودنش تكامل می‌یابد، ادعای وی با پذیرفتن حركت یك‌نواخت و حركت بی‌شتاب سازگار نیست و روشن است كه چنین ادعایی خلاف وجدان و بداهت می‌باشد و برای اثبات آن نمی‌توان به پاره‌ای از تعریفات حركت استناد كرد. علاوه بر اینكه تعریفات یادشده همچنین ادعایی را اثبات نمی‌كنند؛ زیرا حداكثر چیزی كه از آنها می‌توان استفاده كرد این است كه موجود متحرك در اثر حركت به فعلیت و كمال جدیدی می‌رسد، و چنان‌كه اشاره شد تكامل یافتن متحرك، منافاتی با نزولی بودن سرعت حركت ندارد.
و اما اینكه آیا هر حركتی موجب تكامل متحرك می‌شود یا نه؟ مسئله دیگری است كه اینك به بررسی آن می‌پردازیم: