آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

پرسش

1. مفهوم كون و فساد را توضیح داده، موارد آنها را در اقسام تغیر تعیین كنید.
2. آیا كون و فساد متلازم‌اند یا كون بدون فساد و فساد بدون كون هم امكان دارد؟ و در صورت عدم تلازم، موارد كون تنها و فساد تنها را بیان كنید.
3. در كدام‌یك از اقسام تغیر، اجتماع دو صورت فرض می‌شود؟
4. اجتماع دو صورت، چه ارتباطی با كون و فساد دارد؟
5. دلیل عدم اجتماع دو صورت در یك ماده را بیان و نقادی كنید.
6. چه مؤیداتی برای اجتماع دو یا چند صورت می‌توان ذكر كرد؟
7. اجتماع دو صورت در كجا ممكن و در كجا ناممكن است؟
8. صورت‌های طولی و صورت‌های عرْضی را چگونه می‌توان شناخت و از یكدیگر تشخیص داد؟
9. تقسیم صورت‌ها به طولی و عرضی چه نوع تقسیمی است؟ و ویژگی آن كدام است؟
10. رابطه كون و فساد با حركت را شرح دهید.
﴿ صفحه 331 ﴾

درس پنجاه و پنجم: حركت

· مفهوم حركت
· وجود حركت
· شبهات منكرین وجود حركت و حل آنها
﴿ صفحه 332 ﴾
﴿ صفحه 333 ﴾

مفهوم حركت

در خلال بحث‌های گذشته، مفهوم حركت نیز روشن گردید و تعریف ساده‌ای برای آن به‌دست آمد كه عبارت است از «تغیر تدریجی». تعریف‌های دیگری نیز برای حركت شده كه در ضمن بحث‌های گذشته به برخی از آنها اشاره كرده‌ایم، ازجمله «خروج تدریجی شی‌ء از قوه به فعل» و دیگری تعریف منقول از ارسطو یعنی «كمال اول برای موجود بالقوه، از آن جهت كه بالقوه است» می‌باشد كه در درس چهلم به آن اشاره شد و منظور وی این است: موجودی كه قوه و استعداد برای كمالی را دارد و هم‌اكنون فاقد آن است، در شرایط خاصی به‌سوی آن سیر می‌كند و این سیر، مقدمه‌ای برای رسیدن به كمال مطلوب است. اضافه كردن قید حیثیت (از آن جهت كه بالقوه است) برای احتراز از صورت نوعیه موجود متحرك است؛ زیرا هر موجود بالقوه‌ای خواه‌ناخواه صورت نوعیه‌ای دارد كه كمال اول برای آن به‌شمار می‌رود، اما این كمال اول از جهت فعلیت داشتن آن است، نه از جهت بالقوه بودنش، و ربطی به حركت ندارد. اما كمال بودن حركت برای جسم، به‌لحاظ بالقوه بودن آن است و اول بودنش از نظر مقدمیتِ آن برای وصول به غایت می‌باشد.
اما تعریف ­اول­ از نظر قلت الفاظ و وضوح مفاهیم ­بر دیگر تعریف‌ها رجحان­ دارد، هر‌چند هیچ‌كدام را به اصطلاح منطقی نمی‌توان «حد تام» دانست؛ زیرا حد تام مخصوص ماهیاتی است كه دارای جنس وفصل باشند، ولی مفهوم حركت ازمعقولات ­ثانیه فلسفی­ است كه از نحوه وجود متحرك انتزاع می‌شود و درخارج، جوهر یا عرضی به‌نام حركت نداریم، بلكه حركت عبارت است از تدریجی بودن وجود جوهر یا عرض و سیلان آن در
﴿ صفحه 334 ﴾
امتداد زمان. حتی برحسب نظر شیخ اشراق كه حركت را از مقولات عَرضی به‌شمار آورده است نیز نمی‌توان حد تامی برای آن در نظر گرفت، زیرا مقوله، جنس عالی است و دیگر جنس و فصلی ندارد.
نكته دیگری كه باید یادآور شویم این است كه تغیرات دفعی، از دو وجود یا دست‌كم از وجود و عدم شیء واحدی انتزاع می‌شوند، اما حركت، از یك وجود و گستردگی آن در ظرف زمان انتزاع می‌گردد و تعدد متغیر و متغیرالیه، به‌لحاظ اجزاء بالقوه آن است كه دائماً موجود و معدوم می‌شوند، ولی هیچ‌كدام وجود بالفعلی ندارند. به دیگر سخن حركت، مجموعه‌ای از موجودات نیست كه پی‌در‌پی به‌وجود بیایند، بلكه از امتداد وجود واحدی انتزاع می‌شود و می‌توان آن را تا بی‌نهایت تقسیم كرد، اما تقسیم خارجی آن مستلزم پدید آمدن سكون و از بین رفتن وحدت آن است.