آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

رابطه كون و فساد با حركت

روشن است كه كون و فساد مخصوص تغیرات دفعی، و حركت ویژه تغیرات تدریجی است. ازاین‌رو نمی‌توان نوع خاصی از تغیر را از یك نظر مشمول هر دو دانست، اما عدم اجتماع كون و فساد با حركت، به این معنا نیست كه هرجا حركتی وجود داشته باشد، دیگر جایی برای كون و فساد نخواهد بود، بلكه ممكن است شی‌ء متحرك از جهت دیگری متصف به كون و فساد گردد.
توضیح آنكه ممكن است موجودی دارای حركتی باشد كه در یك «آن» پایان یابد، و درست در همان لحظه، حركت جدیدی در آن پدید آید. به‌عنوان مثال هواپیمایی كه با نیروی حاصل از یك موتور حركت می‌كند، حركتش معلول همان نیروست و پس از خاموش شدن موتور مزبور، حركت ناشی از آن هم دیر یا زود پایان می‌پذیرد و هنگامی كه موتور دوم به‌كار می‌افتد، نیروی دیگری تولید می‌كند كه موجب حركت جدیدی برای هواپیما خواهد شد. اكنون اگر فرض كنیم كه درست در همان آنی كه حركت اول پایان می‌یابد، حركت دوم شروع شود، هر‌چند وقفه‌ای در حركت هواپیما روی نمی‌دهد، اما در واقع دو حركت در آن پدید آمده است كه یكی معلول نیروی موتور اول، و دیگری معلول نیروی دوم می‌باشد. در اینجا علاوه بر تغیرات تدریجی، یك تغیر آنی و دفعی هم رخ داده كه عبارت است از تمام شدن حركت اول و تبدیل شدن آن به حركت دوم، و این تغیر را می‌توان «كون و فساد» نامید.
همچنین هنگامی كه دو صورت متعاقب در ماده‌ای پدید می‌آید و یكی از آنها فاسد شده، دیگری جانشین آن می‌گردد، حركت جوهری صورت سابق پایان می‌پذیرد و در همان لحظه، حركت جوهری صورت لاحق آغاز می‌گردد. این تبدل صورت‌ها و تعاقب حركت جوهری آنها را نیز باید از قبیل «كون و فساد» به‌حساب آورد، زیرا در یك «آن» و بدون فاصله زمانی انجام می‌پذیرد.
بنابراین فرض استمرارحركت در یك موجود هم منافاتی با تحقق كون و فساد در
﴿ صفحه 326 ﴾
آن ندارد، زیرا ممكن است در واقع دو حركت متناوب در آن حاصل شده و با نظر سطحی، حركت واحد تلقی شده باشد. تنها در صورتی كون و فساد با حركت منافات دارد كه در میان حركت واحد حقیقی فرض شود، و اگر جهان ماده دارای وجود واحد حقیقی و دارای حركت جوهری واحدی فرض شود، دیگر جایی برای كون و فساد باقی نمی‌ماند. اما چنین فرضی صحیح نیست، چنان‌كه در جای خودش توضیح داده خواهد شد.
﴿ صفحه 327 ﴾

خلاصه

1. كون و فساد در اصطلاح فلسفی به‌معنای پدید آمدن و نابود شدن پدیده است و اخص از وجود و عدم می‌باشد.
2. مصداق روشن كون و فساد، قسم ششم از اقسام تغیر است و می‌توان قسم دهم را به‌عنوان كون و فساد در اعراض تلقی كرد.
3. قسم چهارم و هشتم و چهاردهم را می‌توان «كون بدون فساد»، و قسم پنجم و نهم و پانزدهم را «فساد بدون كون» نامید.
4. فرض كون بدون فساد در جواهر، به‌معنای جواز اجتماع دو صورت در موجود بالفعل، و فرض فساد بدون كون در آنها، به‌معنای جواز اجتماع دو صورت در موجود بالقوه است.
5. بعضی از فلاسفه اجتماع دو صورت در موجود واحد را محال و مستلزم خلاف فرض دانسته‌اند، زیرا شیئیت شی‌ء به‌صورت آن است و تعدد صورت، مستلزم تعدد شی‌ء می‌باشد.
6. از این دلیل به دو صورت می‌توان جواب داد: یكی آنكه وحدت شی‌ء مركب، وحدت بالعرض و به‌لحاظ صورت فوقانی آن است و منافاتی با كثرت حقیقی آن ندارد. دوم آنكه می‌توان عنوان مسئله را «اجتماع دو صورت در ماده واحده» قرار داد كه وحدت، صفت ماده شی‌ء است و به‌معنای وحدت مجموع آنها نیست.
7. وجود ذرات معدنی و آلی در نباتات و دیگر مركبات، و وجود سلول‌های زنده مستقل در بدن حیوان و انسان، مؤید امكان اجتماع صورت‌های طولی است.
8. صورت‌ها را می‌توان به دو نوع قابل اجتماع و غیرقابل‌اجتماع تقسیم كرد و قسم اول را صور طولی و متراكب، و قسم دوم را صور عرْضی و متعاقب نامید.
9. این تقسیم از تقسیمات اضافی و نسبی است، و ازاین‌رو ممكن است صورت معیّنی نسبت به‌صورت دومی، متعاقب، و نسبت به‌صورت سومی، متراكب باشد.
﴿ صفحه 328 ﴾
10. كون و فساد تنها در تغیرات دفعی مصداق پیدا می‌كند و ازاین‌رو با حركت قابل اجتماع نیست.
11. ممكن است موجود واحدی از یك جهت متصف به حركت، و از جهت دیگری متصف به كون و فساد گردد، چنان‌كه هرگاه دو حركت متصل به یكدیگر در آن پدید آید، می‌توان تبدل یك حركت را به دیگری كون و فساد نامید.
12. كون و فساد در میان حركت واحد امكان ندارد، و اگر جهانِ مادی، موجود واحد و دارای حركت واحدی می‌بود، كون و فساد مصداقی نمی‌داشت، اما چنین فرضی صحیح نیست.
﴿ صفحه 329 ﴾

پرسش

1. مفهوم كون و فساد را توضیح داده، موارد آنها را در اقسام تغیر تعیین كنید.
2. آیا كون و فساد متلازم‌اند یا كون بدون فساد و فساد بدون كون هم امكان دارد؟ و در صورت عدم تلازم، موارد كون تنها و فساد تنها را بیان كنید.
3. در كدام‌یك از اقسام تغیر، اجتماع دو صورت فرض می‌شود؟
4. اجتماع دو صورت، چه ارتباطی با كون و فساد دارد؟
5. دلیل عدم اجتماع دو صورت در یك ماده را بیان و نقادی كنید.
6. چه مؤیداتی برای اجتماع دو یا چند صورت می‌توان ذكر كرد؟
7. اجتماع دو صورت در كجا ممكن و در كجا ناممكن است؟
8. صورت‌های طولی و صورت‌های عرْضی را چگونه می‌توان شناخت و از یكدیگر تشخیص داد؟
9. تقسیم صورت‌ها به طولی و عرضی چه نوع تقسیمی است؟ و ویژگی آن كدام است؟
10. رابطه كون و فساد با حركت را شرح دهید.
﴿ صفحه 331 ﴾