آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. انتزاع مفهوم قوه و فعل سه شرط دارد: وجود دو موجود؛ تقدم زمانی یكی بر دیگری؛ و بقاء موجود سابق یا جزئی از آن در ضمن موجود لاحق.
2. قسم اول و دوم از اقسام پانزده‌گانه تغیر، فاقد شرط اول، و قسم سوم، فاقد شرط سوم است. ازاین‌رو این اقسام را نمی‌توان از قبیل خروج از قوه به فعل شمرد.
3. در سایر اقسام تغیر می‌توان متغیر را بالقوه، و متغیرالیه را بالفعل نامید.
4. براساس قاعده «لزوم تقدم ماده بر هر پدیده مادی»، قسم اول و سوم نفی می‌شود و مقتضای بی‌نهایت بودن سلسله حوادث از جانب ابد، نفی قسم دوم است.
5. برای قاعده مزبور چنین استدلال كرده‌اند: قبل از تحقق هر پدیده‌ای امكان تحققش هست و این امكان، حاملی لازم دارد كه «ماده» نامیده می‌شود. پس لزوم تقدم ماده بر هر پدیده مادی ثابت می‌گردد.
6. بر این دلیل چند اشكال وارد است: اولاً، با فرض آغاز زمانی برای سلسله حوادث، زمانی قبل از نخستین پدیده وجود ندارد تا امكانی در آن ثابت باشد، ثانیاً، با نفی وجود و امتناع وجود، امكان ذاتی ثابت می‌شود كه امری است اعتباری و نیازی به حامل ندارد، ثالثاً، امكان استعدادی هم از شرایط قبلی انتزاع می‌شود و ضرورت شرایط قبلی برای نخستین پدیده مفروض ثابت نیست.
7. متكلمین براساس اینكه ملاك معلولیت را حدوث زمانی شمرده‌اند، جهان را دارای آغاز زمانی دانسته‌اند، ولی این مبنا باطل است.
8. قائلین به قِدم زمانی، از طرفی به قاعده «لزوم تقدم ماده بر هر حادثه مادی» تمسك كرده‌اند، و از طرف دیگر مقتضای دوام فیض الهی را بی‌نهایت بودن حوادث از ازل تا ابد قلمداد نموده‌اند.
9. نارسایی قاعده مزبور روشن شد، و اما تمام بودن دلیل دوم در گرو امكان ازلیت و ابدیت جهان می‌باشد و ممكن است همان‌گونه كه تناهی ابعاد را لازم دانسته‌اند، تناهی زمان هم لازم باشد و منافاتی با دوام فیض الهی نداشته باشد.
﴿ صفحه 314 ﴾
10. قائلین به حدوث زمانی، امكان ازلیت جهان را با استناد به ادله بطلان تسلسل نفی كرده‌اند.
11. فلاسفه در پاسخ گفته‌اند: ازجمله شرایط جریان براهین مزبور، اجتماع همه حلقات سلسله است كه در پدیده‌های متعاقب تحقق ندارد.
12. مرحوم میرداماد اجتماع در ظرف دهر را برای جریان براهین مزبور كافی دانسته است.
13. اما اگر اجتماع در ظرف دهر كافی باشد، ابدیت جهان هم نفی می‌شود.
14. نكته اصلی این است كه براهین تسلسل در غیر علل حقیقی مخدوش است.
15. نتیجه آنكه برهان عقلی بر محدودیت یا عدم محدودیت جهان مادی از نظر زمان و مكان نداریم.
﴿ صفحه 315 ﴾

پرسش

1. شرایط انتزاع مفهوم قوه و فعل را بیان كنید.
2. آیا سه قسم اول از اقسام پانزده‌گانه تغیر را می‌توان از قبیل خروج از قوه به فعل دانست؟ چرا؟
3. جریان قوه و فعل را در سایر اقسام شرح دهید.
4. دلیل قاعده «لزوم تقدم ماده بر هر پدیده مادی» را بیان و نقادی كنید.
5. دلیل متكلمین بر حدوث جهان را بیان و نقادی كنید.
6. دلیل قائلین به قدم زمانی جهان را بیان و نقادی كنید.
7. چرا فلاسفه دلیل بطلان تسلسل را در مورد حوادث متعاقب جاری نمی‌دانند؟
8. نظر مرحوم میرداماد در این زمینه چیست؟
9. آیا وسعت و دوام فیض الهی منافاتی با محدودیت زمانی و مكانی جهان دارد؟ چرا؟
10. آیا محدودیت زمانی یا مكانی جهان مادی به‌وسیله برهان عقلی قابل اثبات است؟ چرا؟
﴿ صفحه 316 ﴾
﴿ صفحه 317 ﴾

درس پنجاه و چهارم: كون و فساد

· مقدمه
· مفهوم كون و فساد
· اجتماع دو صورت در ماده واحده
· رابطه كون و فساد با حركت
﴿ صفحه 318 ﴾
﴿ صفحه 319 ﴾