آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

اقوال فلاسفه درباره اقسام تغیر

بررسی سخنان فلاسفه درباره هریك از اقسام یادشده به درازا می‌كشد، ولی به‌طور كلی می‌توان به پنج قول در این زمینه اشاره كرد:
1. قول مشهور فلاسفه كه پیدایش هر پدیده مادی را لزوماً مسبوق به ماده و مدت می‌دانند، و برای جهان مادی آغاز و پایان زمانی قائل نیستند. ازاین‌رو سه قسم اول از اقسام یادشده را انكار می‌كنند؛
2. قول كسانی كه عددرا امری اعتباری می‌دانند و طبعاً تغیر آن را نیز تغیر حقیقی
﴿ صفحه 289 ﴾
به‌حساب نمی‌آورند، چنان‌كه همین قول قبلاً مورد تأیید قرار گرفت. بنابراین قسم یازدهم و دوازدهم را باید از تغیرات اعتباری به‌شمار آورد؛
3. قول كسانی كه حركت را به‌عنوان یك امر تدریجی نمی‌پذیرند و همه تغیرات را دفعی می‌پندارند و بدین‌ترتیب، قسم هفتم و سیزدهم را انكار می‌كنند، و چون مفهوم تغیر، مفهومی انتزاعی است و مابازائی جز وجود و عدم سابق و لاحق ندارد و عدم هم بطلان محض است، وجود را مساوی با ثبات می‌شمارند، مانند نحله الئایی از فلاسفه یونان باستان؛
4. قول كسانی كه وجود حركت را می‌پذیرند، ولی آن را مخصوص به اعراض می‌دانند و در نتیجه قسم هفتم از اقسام یادشده را انكار می‌كنند؛
5. قول صدرالمتألهین و دیگر كسانی كه قائل به حركت جوهریه نیز هستند.
با توجه به آنچه در درس چهل و هفتم درباره عدد گفته شد و اعتباری بودن آن به اثبات رسید، دیگر نیازی به بحث درباره تغیرات عدد نیست. اما درباره سایر اقوال می‌بایست چند مسئله را مورد بحث قرار دهیم:
مسئله اول آنكه آیا هر پدیده مادی بایستی ضرورتاً مسبوق به ماده‌ای باشد كه در زمان سابق بر پیدایش آن تحقق داشته است و در نتیجه، سلسله حوادث مادی از جهت ازل، بی‌نهایت و بی‌آغاز می‌باشد، یا بایستی به موجودی منتهی شود كه سرسلسله پدیده‌های مادی به‌شمار می‌رود و سلسله حوادث مادی دارای آغاز زمانی می‌باشد؟
مسئله دوم آنكه آیا حركت به‌عنوان یك امر پیوسته تدریجی وجود خارجی دارد، یا آنچه حركت نامیده می‌شود مجموعه‌ای از امور ثابت است كه پی‌در‌پی به‌وجود می‌آیند و معدوم می‌شوند و ذهن انسان از مجموع آنها مفهوم حركت را انتزاع می‌كند؟ و به دیگر سخن آیا همه تغیرات، دفعی هستند یا تغیر تدریجی هم داریم؟
مسئله سوم آنكه بعد از اثبات حركت، آیا تنها اعراض هستند كه دارای تغیرات تدریجی می‌باشند، یا در ذات جوهر هم می‌توان حركت یا حركاتی را اثبات كرد؟
﴿ صفحه 290 ﴾

خلاصه

1. واژه «تغیر» كه از ماده «غیر» گرفته شده، مفهومی است كه از مقایسه دو چیز یا دو جزء یا دو حالت یك چیز انتزاع می‌شود، از این نظر كه یكی جای‌گزین دیگری می‌گردد.
2. حدوث و معدوم شدن را نیز می‌توان دو نوع از تغیر شمرد، از این نظر كه عدم، تبدیل به وجود یا وجود، تبدیل به عدم می‌شود.
3. تغیر به دو صورت كلی دفعی و تدریجی تصور می‌شود كه در صورت اول، امری آنی است یعنی در «آنِ» مشخصی یكی نابود و دیگری موجود می‌شود، و در صورت دوم، امری زمانی است كه نقطه مشخصی بین موقعیت سابق و موقعیت لاحق یافت نمی‌شود و در واقع، متغیر و متغیرالیه دو جزء از وجود واحد تدریجی خواهند بود و در اصطلاح فلسفی «حركت» نامیده می‌شود.
4. در مقابل تغیر، واژه «ثَبات» به‌كار می‌رود و نسبت بین مفهوم آنها تناقض است، و در مقابل حركت، واژه «سكون» استعمال می‌شود كه عدم ملكه آن است.
5. وجود متغیر بدیهی است، ولی وجود ثابت، با برهان اثبات می‌شود.
6. برای تغیر شكل‌های مختلفی تصور می‌شود؛ زیرا برای انتزاع این مفهوم، یا وجود و عدم جوهر واحدی در نظر گرفته می‌شود، مانند صورت اول و دوم، و یا وجود و عدم عَرضی منظور می‌گردد، مانند صورت هشتم و نهم، و یا جانشینی جوهر كاملی برای جوهر دیگر، مانند صورت سوم، یا عرضی برای عرض دیگر، مانند صورت دهم، یا تعلق و عدم تعلق جوهری به جوهر دیگر، مانند صورت چهاردهم و پانزدهم، و یا وجود و عدم اجزاء بالفعل جوهری، مانند صورت چهارم و پنجم و ششم، و یا وجود و عدم اجزاء بالفعل عرضی، مانند صورت یازدهم و دوازدهم، و یا تعاقب اجزاء بالقوه جوهری، مانند صورت هفتم، و یا تعاقب اجزاء بالقوه عرضی، مانند صورت سیزدهم. اما صورت یازدهم و دوازدهم را نمی‌توان از اقسام تغیر حقیقی به‌حساب آورد؛ زیرا همان‌گونه كه عدد امری حقیقی نیست، افزایش و كاهش آن هم امری حقیقی نخواهد بود.
﴿ صفحه 291 ﴾
7. اكثر فلاسفه سه قسم اول از اقسام پانزده‌گانه یادشده را انكار كرده‌اند، و قضاوت درباره آن نیاز به بحث مستقلی دارد.
8. گروهی از فلاسفه یونان باستان (اِلئائیان) تغیرات تدریجی را پنداری شمرده‌اند و پاسخ به شبهات ایشان نیز بحث دیگری را می‌طلبد.
9. برای حركت سه حالت فرض می‌شود: حالت یك‌نواختی، تند شدن و شتاب گرفتن، كند و ضعیف شدن. اما درباره تحقق همه این حالات نیز اختلافی هست كه در ضمن بحث حركت روشن خواهد شد.
10. اكثر قائلین به وجود حركت، آن را مخصوص اعراض پنداشته‌اند، ولی صدرالمتألهین و هم‌‌مسلكانش حركت در جوهر را نیز اثبات كرده‌اند.
﴿ صفحه 292 ﴾

پرسش

1. مفهوم تغیر و ثبات و حركت و سكون را توضیح داده، نسبت بین آنها را بیان كنید.
2. اقسام تغیر را شرح دهید.
3. در كدام‌یك از اقسام، بین وجود و عدم یك چیز مقایسه شده، و در كدام‌یك از آنها بین دو وجود، و در كدام بین اجزاء و بین حالات یك وجود؟
4. در قسم چهاردهم و پانزدهم بین چه چیزهایی مقایسه شده است؟
5. در كدام‌یك از اقسام می‌توان تغیر دو جزء بالفعل را در نظر گرفت؟ و دلیل آن چیست؟
6. آیا افزایش و كاهش عدد را می‌توان تغیر حقیقی شمرد؟ چرا؟
7. تغیر دفعی و تدریجی و فرق بین آنها را بیان كنید.
8. برای حركت چند حالت تصور می‌شود؟
﴿ صفحه 293 ﴾