آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

درس چهل و هشتم: كیفیت

· مقوله كیف
· كیف نفسانی
· كیف محسوس
· كیف مخصوص به كمیات
· كیف استعدادی
· نتیجه‌‌گیری
﴿ صفحه 244 ﴾
﴿ صفحه 245 ﴾

مقوله كیف

هر انسانی یك سلسله از حالات مختلف روانی را در درون خویش با علمِ حضوری می‌یابد، مانند حالات شادی و اندوه، ترس و امید، لذت و درد، شوق و نفرت، محبت و عداوت و... . همچنین با حواس ظاهری خودش صفاتی را از اجسام درك می‌كند كه غالباً تغییرپذیرند، مانند رنگ‌ها، مزه‌ها، بوی‌ها، صداها و... .
فلاسفه همه این حالات و صفات روانی و جسمانی را در یك مفهوم كلی مندرج ساخته آن را كیفیت و چگونگی نامیده‌اند و آن را جنسی برای همه آنها انگاشته به این صورت تعریف كرده‌اند: كیفیت عرضی است كه ذاتاً قابل قسمت نیست و مشتمل بر معنای نسبت نیز نمی‌باشد. در واقع آن را با سلب ویژگی‌های كمیت و مقولات نسبی معرفی كرده‌اند.
ولی به‌نظر می‌رسد كه صرف‌نظر از مناقشه‌ای كه به‌طور كلی در دستگاه جنس و فصل ارسطویی وجود دارد، كیفیت را نباید جزء ماهیت این اعراضِ مختلفِ مادی و مجرد به‌حساب آورد، بلكه بایستی آن را مانند مفهوم حالت و هیئت و عرض، از مفاهیم عام انتزاعی دانست كه به‌صورت حمل عَرضی بر تعدادی از امور مختلف‌الحقیقه اطلاق می‌شود.
به هر حال، در میان مقولات عرضی آنچه را می‌توان به‌طور قطع و یقین عرض خارجی و دارای مابازای عینی دانست، مقوله كیف است كه بعضی از مصادیق آن با علم حضوریِ خطاناپذیر درك می‌شود.
فلاسفه براساس استقراء، مقوله كیف را به چهار نوع كلی تقسیم كرده‌اند: كیف نفسانی، كیف محسوس، كیف مخصوص به كمیات، و كیف استعدادی.
﴿ صفحه 246 ﴾

كیف نفسانی

كیف نفسانی عرضی است مجرد كه تنها عارض جواهر نفسانی می‌شود و تاكنون جدول دقیق و كاملی از انواع آن به‌دست نیامده است. فلاسفه علم، قدرت، اراده و كراهت، لذت و الم، حالات انفعالی و عادات و ملكات نفسانی را ازجمله كیفیات نفسانی به‌شمار آورده‌اند و بحث‌هایی پیرامون آنها انجام داده‌اند كه بیشتر مربوط به علم‌النفس می‌باشد.
هم‌چنان‌كه اشاره شد، یقینی‌ترین انواع كیف، كیفیات نفسانی است كه با علم حضوری و تجربه درونی شناخته می‌شوند و حتی امثال هیوم كه بسیاری از مسلمات را مورد تشكیك قرار داده‌اند، وجود این دسته از كیفیات را یقینی و غیرقابل‌انكار دانسته‌اند.
در میان اقسام كیف نفسانی آنچه ارتباط بیشتری با مباحث فلسفی دارد علم است. ازاین‌رو بحث مستقلی درباره آن خواهیم داشت. در درجه دوم، اراده و قدرت و اختیار قرار دارد كه در درس سی و هشتم بحث‌هایی پیرامون آنها انجام گرفت و توضیحات بیشتری در مبحث صفات خدای متعالی درباره آنها خواهد آمد.