آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. درباره اعراض چهار قول وجود دارد:
الف) قول میرداماد كه عرض مانند جوهر، جنس عالی است و دارای نه نوع كلی می‌باشد.
ب) قول مشهور كه هریك از نه مقوله عَرضی، جنس عالی است و حمل «عَرض» بر آنها حمل ذاتی نیست.
ج) قول صاحب بصائر (عمربن‌سهلان ساوجی) كه مقولات عَرضی عبارت‌اند از كمیت، كیفیت و نسبت، و مقولات نسبی انواعی از نسبت به‌شمار می‌روند.
د) قول شیخ اشراق كه مقولات عرضی عبارت‌اند از سه مقوله نامبرده به‌علاوه حركت.
2. مفهوم جوهر و عرض از قبیل معقولات ثانیه فلسفی است و جنس برای هیچ ماهیتی نیست.
3. مفهوم حركت، مفهومی است كه از وجود سیال انتزاع می‌شود و از قبیل مفاهیم ماهوی نیست.
4. كمیت عَرضی است كه ذاتاً قابل قسمت می‌باشد.
5. كمیت به دو قسم كلی منقسم می‌شود: متصل (مقدار هندسی) و منفصل (عدد).
6. از نظر فلاسفه، واحد مبدأ عدد است نه نوعی از اعداد.
7. عدد را نمی‌توان عَرض خارجی و دارای مابازای عینی دانست؛ زیرا با افزودن واحدی بر واحد دیگر، هیچ امر عینی دیگری در آنها تحقق نمی‌یابد. نیز عدد اشیاء با اختلاف لحاظ‌ها و اعتبارات تغییر می‌كند.
8. شاهد دیگر بر اعتباری بودن عدد، نسبت دادن آن به مجردات و مادیات، و به امور خارجی و ذهنی و اعتباری ‌یك‌سان است.
9. كمیت متصل در واقع چهره‌ای از وجود جوهر مادی، و شأنی از شئون آن است.
10. مقولات نسبی عبارت‌اند از: اضافه، اَین، متی، وضع، جِده، اَن یفعل، اَن ینفعل.
11. مقوله اضافه، مشترك بین مجردات و مادیات است، ولی سایر مقولات نسبی، مخصوص مادیات می‌باشند.
﴿ صفحه 240 ﴾
12. اضافه به دو قسم كلی تقسیم می‌شود: اضافه متشابهة‌الاطراف، مانند اخوت، و اضافه متخالفة‌الاطراف، مانند ابوت و بنوت.
13. هیچ‌یك از مفاهیمی كه به‌نام «مقولات نسبی» نامیده می‌شوند، از مفاهیم ماهوی و معقولات اُولی نیستند؛ زیرا همگی مشتمل بر مفهوم نسبت هستند و نسبت، مابازای عینی ندارد.
14. ازجمله شواهد بر اعتباری بودن اضافه این است كه از یك سوی در مورد خدای متعالی، و از سوی دیگر در مورد اعتباریات و حتی معدومات و ممتنعات نیز صدق می‌كند.
15. اعتباری بودن این مفاهیم بدان معنا نیست كه به‌طور گزاف و به دلخواه می‌توان به اشیاء مختلف نسبت داد، بلكه بدین معناست كه دارای منشأ انتزاع هستند ولی خودشان مابازای عینی ندارند.
16. اتصاف اشیاء خارجی به این‌گونه مفاهیم، دلیل ماهیت بودن آنها نیست، چنان‌كه اتصاف به سایر معقولات ثانیه فلسفی هم دلیل وجود مابازایِ عینی برای آنها نیست.
﴿ صفحه 241 ﴾

پرسش

1. اقوال فلاسفه را درباره اعراض شرح دهید.
2. نقطه ضعف‌های آنها را به‌طور اجمال بیان كنید.
3. كمیت چیست و چند نوع دارد؟
4. دلایل اعتباری بودن عدد را بیان كنید.
5. مقدار هندسی را به چه معنا می‌توان از اعراض جسم دانست؟
6. مقولات نسبی را یكایك تعریف كنید.
7. كدام‌یك از آنها درباره مجردات هم صدق می‌كند؟
8. چرا نسبت را نمی‌توان امری عینی دانست؟
9. دلیل اعتباری بودن مقولات نسبی را بیان كنید.
10. دلیل ویژه بر اعتباری بودن اضافه را شرح دهید.
﴿ صفحه 243 ﴾

درس چهل و هشتم: كیفیت

· مقوله كیف
· كیف نفسانی
· كیف محسوس
· كیف مخصوص به كمیات
· كیف استعدادی
· نتیجه‌‌گیری
﴿ صفحه 244 ﴾
﴿ صفحه 245 ﴾