آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

پرسش

1. اختلاف اساسی در مسئله هیولای اُولی در چیست؟
2. در چه صورت می‌توان صورت جسمیه را نوعی از جوهر مادی به‌حساب آورد؟
3. صورت نوعیه از چه مقوله‌ای است؟ و آیا می‌توان آن را یكی از اقسام جواهر قلمداد كرد؟
4. جوهر مادی چند نوع دارد؟
5. دلایل هیولای بی‌فعلیت را بیان كنید؟
6. چه اشكالاتی بر این دلایل وارد است؟
7. بنابر قول ارسطوئیان آیا صورت، واسطه در ثبوت فعلیت برای آن خواهد بود یا واسطه در عروض؟ و چه فرقی بین این دو فرض وجود دارد؟
8. اگر قوه محض بودن برای هیولی، نظیر امكان ذاتی برای ماهیت قلمداد شود چه اشكالی دارد؟
﴿ صفحه 231 ﴾

درس چهل و هفتم: اعراض

· نظریات فلاسفه درباره اعراض
· كمیت
· مقولات نسبی
﴿ صفحه 232 ﴾
﴿ صفحه 233 ﴾

نظریات فلاسفه درباره اعراض

چنان‌كه قبلاً اشاره شد مشهور بین فلاسفه این است كه جوهر، جنس عالی و مقوله خاصی است كه دارای انواع مختلفی می‌باشد. اما عرض، مقوله خاصی نیست بلكه مفهوم عامی است كه از نُه مقوله انتزاع می‌شود و حمل آن بر هریك از آنها حمل عَرضی است نه ذاتی.
در برابر این قول می‌توان به سه قول دیگر اشاره كرد: یكی قول میرداماد كه عرض را مانند جوهر، مقوله و جنس عالی می‌داند و آنچه را دیگران مقولات عَرضی می‌نامند، وی آنها را انواع عرض می‌شمارد. قول دیگر این است كه مقولات عبارت‌اند از: جوهر، كمیت، كیفیت، و نسبت. اما سایر مقولات عرضی به‌حسب این قول، انواعی از نسبت به‌شمار می‌روند، و بالأخره قول شیخ اشراق(12) این است كه مقولات عبارت‌اند از چهار مقوله نامبرده، به علاوه حركت.
اما به‌نظر می‌رسد كه اولاً، جوهر و عرض هردو از قبیل معقولات ثانیه فلسفی هستند و نباید هیچ‌كدام از آنها را جنس عالی و مقوله ماهوی به‌حساب آورد، و ثانیاً، همان‌گونه كه صدرالمتألهین تصریح فرموده، حركت از مفاهیم وجودی است و نه خودش مقوله است و نه مندرج در هیچ مقوله ماهوی می‌باشد، و ثالثاً، بسیاری از آنچه به‌نام عَرض خارجی و به‌عنوان مقوله یا نوعی از آن شمرده شده (و ازجمله، همه مقولات نسبی هفت‌گانه) از مفاهیم انتزاعی است و هیچ‌كدام از آنها از اعراض خارجی نیست تا مقوله ماهوی مستقل، یا نوعی از مقولات به‌شمار آید.
﴿ صفحه 234 ﴾
روشن است كه بیان همه اقوال و نقد و بررسی آنها نیاز به بحث‌های مفصلی دارد كه چندان فایده‌ای بر آنها مترتب نمی‌شود. ازاین‌رو به بحث كوتاهی در این زمینه بسنده می‌كنیم.