آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

درس چهل و چهارم: انواع جواهر

· نظریات درباره انواع جواهر
· جوهر جسمانی
· جوهر نفسانی
· دو برهان بر تجرد نفس
﴿ صفحه 194 ﴾
﴿ صفحه 195 ﴾

نظریات درباره انواع جواهر

درباره انواع جواهر مادی و مجرد اختلافاتی در میان فلاسفه وجود دارد: پیروان مشائین جوهر را به پنج قسم تقسیم كرده‌اند:
1. جوهر عقلانی، كه مجرد تام است و علاوه بر اینكه ذاتاً دارای ابعاد مكانی و زمانی نیست، تعلقی هم به موجود مادی و جسمانی ندارد.
باید توجه داشت كه اطلاق «عقل» بر چنین موجودی، ربطی به عقل به‌معنای قوه درك‌كننده مفاهیم كلی ندارد و استعمال واژه عقل درباره آنها از قبیل اشتراك لفظی است، چنان‌كه علمای اخلاق عقل را به‌معنای سومی نیز به‌كار می‌برند؛
2. جوهر نفسانی، كه ذاتاً مجرد است ولی تعلق به بدن (موجود جسمانی) می‌گیرد، بلكه بدون بدن امكان پیدایش ندارد، هر‌چند ممكن است پس از پدید آمدن، تعلقش از بدن قطع شود و بعد از مرگ بدن هم باقی بماند؛
3. جوهر جسمانی، كه دارای ابعاد مكانی و زمانی است، و ما نمودهای آن را به‌صورت اعراضی از قبیل رنگ‌ها و شكل‌ها احساس می‌كنیم و وجود خود آن را با عقل اثبات می‌نماییم. مشائین هر جوهر جسمانی را مركب از دو جوهر دیگر به‌نام «ماده» و «صورت» می‌دانند؛
4. ماده یا هیولی، كه به عقیده ایشان جوهری است مبهم و بدون فعلیت كه در همه اجسام اعم از فلكی و عنصری موجوداست، ولی ماده هر فلكی تنهاصورت خاص خودش را می‌پذیرد و ازاین‌رو به‌گمان ایشان كون و فساد و خرق و التیام در افلاك محال
﴿ صفحه 196 ﴾
است، اما ماده عنصری انواع صور مختلف (به‌جز صورت فلكی) را می‌پذیرد و از این جهت عالم عناصر، عالم تحولات و تبدلات و كون و فسادهاست؛
5. صورت، كه حیثیت فعلیت هر موجود جسمانی و منشأ آثار ویژه هر نوع مادی است. صورت، انواع مختلفی دارد كه ازجمله آنها صورت جسمیه است كه در همه جواهر جسمانی وجود دارد و قابل انفكاك از هیولی نیست. صورت‌های دیگری نیز هست كه متناوباً همراه با صورت جسمیه در انواع مختلف جسمانی تحقق می‌یابند و قابل تغییر و تبدیل و كون و فساد هستند، مانند صور عنصری و صور معدنی و صور نباتی و صور حیوانی.
از سوی دیگر، شیخ اشراق وجود هیولی را به‌عنوان یك جوهر بدون فعلیت و جزئی از جوهر جسمانی انكار كرده و صورت جسمیه را همان جوهر جسمانی دانسته و سایر صورت‌های عنصری و معدنی و نباتی را اعراضی برای جوهر جسمانی پذیرفته است. در میان پنج نوع جوهری كه مشائین قائل شده‌اند، تنها سه نوع از آنها (جوهر عقلانی، جوهر نفسانی، جوهر جسمانی) را قبول كرده است، ولی نوع دیگری از موجودات را به‌عنوان واسطه‌ای میان مجرد تام و مادی محض، به‌نام «اشباح مجرده» و «صور معلقه» اثبات كرده كه بعداً در اصطلاح متأخرین به‌نام «جوهر مثالی و برزخی» معروف شده است.
قبلاً اشاره شد كه باركلی جوهر جسمانی و طبعاً ماده و صورت مادی را انكار كرده است. وی معتقد بود كه آنچه را ما به‌عنوان اشیاء مادی درك می‌كنیم، در واقع صورت‌هایی است كه خدای متعالی در عالم نفس ما به‌وجود می‌آورد و واقعیت آنها همان واقعیت نفسانی است و در ماوراء نفس، عالَمی به‌نام عالم مادی وجود ندارد.
نیز اشاره شد كه هیوم جوهر نفسانی را نیز مورد تشكیك قرار داده و اظهار داشته است كه ما فقط می‌توانیم پدیده‌های نفسانی (اعراض) را به‌صورت قطعی اثبات كنیم؛ زیرا آنها تنها اموری هستند كه مورد تجربه بی‌‌واسطه قرار می‌گیرند.
﴿ صفحه 197 ﴾

جوهر جسمانی

در درس بیست و سوم، وجود واقعیت مادی به اثبات رسید و توضیح داده شد كه تصور اینكه جهان مادی تنها در عالم نفس و در ظرف ادراك انسان وجود دارد، پنداری نادرست است؛ زیرا انسان با علم حضوری می‌یابد كه صور حسی را خودش به‌وجود نمی‌آورد، پس ناچار علتی بیرون از خودش هست كه به‌نحوی تأثیر در پیدایش ادراكات حسی وی دارد.
اما فرض اینكه خدای متعالی بدون واسطه این صورت‌های ادراكی را در نفس ما پدید می‌آورد ـ آن‌چنان‌كه از سخنان منقول از باركلی به‌دست می‌آیدـ نیز فرض صحیحی نیست؛ زیرا نسبت فاعل مجرد به همه نفوس و همه زمان‌ها و مكان‌ها مساوی است. پس پدید آمدن پدیده خاص در زمان معیّن، بدون وساطت فاعل‌های اِعدادی و حصول شرایط خاص زمانی و مكانی صورت نمی‌پذیرد، گو اینكه همه عالم هستی آفریده خدای متعالی است و او تنها كسی است كه هستی موجودات را افاضه می‌فرماید. چنان‌كه در جای خودش بیان خواهد شد. به‌علاوه، با انكار وجود ماده جایی برای نفس به‌عنوان جوهر متعلق به ماده وجود نخواهد داشت و باید آن را از قبیل جواهر عقلانی و مجردات تام به‌حساب آورد، در صورتی كه مجرد تام معروض اعراض و دستخوش دگرگونی‌ها واقع نمی‌شود.
حاصل آنكه اعتقاد به جهان مادی، علاوه بر اینكه یك اعتقاد ارتكازی و به یك معنا «فطری» است، مقتضای برهان عقلی نیز هست.
در این میان بعضی از اندیشمندان غربی اظهار داشته‌اند كه آنچه از جهان مادی قابل اثبات است، تنها اعراضی است كه مورد تجربه حسی قرار می‌گیرد و چیز دیگری به‌نام «جوهر جسمانی» قابل اثبات نیست؛ مثلاً هنگامی كه یك سیب مورد ادراك حسی ما قرار می‌گیرد، به‌وسیله چشم، رنگ و شكل آن را می‌بینیم و به‌وسیله بینی، بوی آن را استشمام می‌كنیم و با لمس كردن، نرمی آن را درك می‌كنیم و با خوردن آن، مزه‌اش را می‌چشیم، اما با هیچ حسی درك نمی‌كنیم كه علاوه بر رنگ و شكل و بوی و مزه و مانند آنها چیز دیگری به‌نام جوهر سیب وجود دارد كه محل این اعراض می‌باشد.
﴿ صفحه 198 ﴾
در برابر ایشان باید گفت گو اینكه ما حس جوهرشناس نداریم، اما با عقل خود می‌فهمیم كه موجود خارجی یا حالت و صفتی برای شی‌ء دیگر و نیازمند به موضوعی است كه متصف به آن شود و در این صورت «عرض» خواهد بود، و یا نیازمند به موضوع و موصوف خارجی نیست و در این صورت آن را «جوهر» می‌نامیم. پس‌ آنچه متعلق ادراكات حسی قرار می‌گیرد، اگر عرض باشد ناچار نیازمند به موضوع جوهری می‌باشد، و اگر نیازی به موضوع نداشته باشد خود آن جوهر خواهد بود. به هر حال، از نظر عقل چاره‌ای جز پذیرفتن وجود جوهر جسمانی نیست. اما تعیین جواهر و اعراض خارجی، مسئله دیگری است كه فعلاً درصدد بررسی آن نیستیم.