آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. علت اینكه تبیین حقیقت مكان و زمان دشوار است، این است كه از یك سوی هیچ‌كدام از آنها مستقیماً مورد تجربه حسی واقع نمی‌شوند و از سوی دیگر از امور مربوط به جهان مادی محسوس به‌شمار می‌آیند. همین امر موجب این شده كه كانت آنها را از امور ذهنی و به اصطلاح خودش «صورت حساسیت» بداند و بعضی دیگر آنها را وهمی و پنداری بشمارند و نیز برخی آنها را مجرد، و برخی دیگر مادی به‌حساب آورند.
2. آنچه به‌نام مقوله «اَین» (كجایی) و مقوله «متی» (چه‌وقتی) نامیده می‌شود، مفهومی است كه از نسبت به مكان و زمان به‌دست می‌آید و نباید چنین تصور شود كه مكان همان مقوله «اَین» و زمان همان مقوله «متی» است. گو اینكه مفاهیم كجایی و چه‌وقتی و سایر مفاهیم مشتمل بر نسبت هم در حقیقت مفاهیم ماهوی نیستند و نباید آنها را از مقولات به‌شمار آورد.
3. از افلاطون نقل شده كه مكان بُعد جوهری مجردی است كه مساوی با حجم جهان می‌باشد. این قول را صدرالمتألهین تأیید كرده است.
4. ظاهر این سخن عجیب به‌نظر می‌رسد؛ زیرا موجود مجرد نمی‌تواند ظرفی برای موجود مادی انگاشته شود. شاید اشتباهی در نقل یا ترجمه رخ داده باشد و بتوان آن را به این صورت تفسیر كرد كه مكان همان حجم جهان است كه ذهن انسان آن را از اجسام «تجرید» می‌كند، یعنی آن را جداگانه در نظر می‌گیرد.
5. از ارسطو نقل شده كه مكان عبارت است از سطح داخلی جسم حاوی كه مماس با سطح ظاهری جسم محوی باشد، و این قول را فارابی و ابن‌سینا پذیرفته‌اند.
6. بر این قول اشكال شده كه طبق این نظریه، جسم ساكنی كه در میان جسم روان و متحركی قرار گرفته است باید از یك نظر مكان ثابتی داشته باشد؛ زیرا فرض بر سكون آن است و از نظر دیگری باید مكانش متغیر باشد؛ زیرا سطح مماس با آن در حال تغییر است.
7. باتوجه به اینكه مفهوم«سطح»از مقوله كمیت، و مفهوم «مماس» از مقوله اضافه
﴿ صفحه 176 ﴾
است، نمی‌توان مجموع آنها را مقوله سومی شمرد، و نیز از آن جهت كه مماس بودن یك حالت عرضی برای سطح مزبور است، نمی‌توان آن را فصل مقوم برای نوعی از كمیت به‌حساب آورد و سرانجام این سؤال باقی می‌ماند كه مكان از چه مقوله‌ای است؟
8. به‌نظر می‌رسد كه مفهوم مكان مفهوم نفسی و ماهوی نیست، بلكه مفهومی است قیاسی و انتزاعی كه از مقایسه دو شی‌ء از دیدگاه خاصی به‌دست می‌آید و آن دیدگاه عبارت است از گنجیده شدن یكی در دیگری. در حقیقت گنجایش و حجم یكی از آنهاست كه با دیگری سنجیده می‌شود و همین حجم منشأ انتزاع مفهوم مكان است.
9. با توجه به این نكات می‌توان مكان را به این صورت تعریف كرد: مكانِ حقیقی هر شی‌ء عبارت است از مقداری از حجم جهان كه مساوی با حجم جسم مكان‌دار باشد، از آن جهت كه در آن گنجیده شده است.
10. مفاهیمی مانند سطح و حجم كه از اعراض اجسام به‌شمار می‌روند، در حقیقت از شئون وجود و چهره‌هایی از واقعیت آنها هستند و بدین معنا می‌توان این‌گونه اعراض را از شئون جوهر به‌شمار آورد و به‌همین جهت است كه جعل و ایجاد مستقلی به آنها تعلق نمی‌گیرد.
11. مكان هم كه از حجم اجسام انتزاع می‌شود، طبعاً وجودی تَبَعی و طفیلی خواهد داشت و نمی‌توان قبل یا بعد از وجود جهان، وجودی برای آن تصور كرد.
12. نیز روشن شد كه مكان از خواص اجسام است و شی‌ء مجرد دارای نسبت مكانی نخواهد بود.
﴿ صفحه 177 ﴾

پرسش

1. دشواری مشترك بین مسئله مكان و مسئله زمان چیست؟
2. فرق بین مفهوم مكان و مفهوم «اَین» و همچنین فرق بین مفهوم زمان و مفهوم «متی» را بیان كنید.
3. آیا مفاهیم نسبی را می‌توان از مقولات حقیقی به‌شمار آورد؟ چرا؟!
4. قول افلاطون را درباره مكان، بیان و نقادی كنید.
5. قول ارسطو را درباره مكان، بیان و نقادی كنید.
6. تبیین مورد تأیید درباره مكان كدام است؟
7. وجود اعراضی مانند حجم و سطح را چگونه می‌توان از شئون وجود جوهر دانست؟
8. فرق بین مكان حقیقی و مكان غیرحقیقی چیست؟
9. آیا می‌توان برای مكان وجودی مستقل از جهان فرض كرد؟ چرا؟
10. چرا مكان اختصاص به اجسام دارد؟
﴿ صفحه 179 ﴾

درس چهل و سوم: زمان چیست؟

· بحث درباره حقیقت زمان
· نظریه صدرالمتألهین
· بیان چند نكته
﴿ صفحه 180 ﴾
﴿ صفحه 181 ﴾