آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. ارسطو برای هر موجود طبیعی، میل به‌سوی كمال معیّنی قائل شده و آن را علت غائی برای حركت دانسته است.
2. همچنین كل جهان را موجود واحدی دانسته كه میل به‌سوی كمالش موجب تناسب و نظم انواع مادی می‌باشد.
3. طبق بیانی كه از وی نقل شده، فقط علت غائی برای حركات اثبات می‌شود نه برای همه معلولات.
4. اگر منظور از «میل طبیعی» معنای حقیقی میل كه ملازم با شعور است باشد، با بی‌شعور بودن جمادات و نباتات نمی‌سازد و اگر منظور معنای استعاری آن باشد، حقیقت علت غائی اثبات نمی‌شود.
5. غایت هر حركتی را كمال شمردن برای متحرك، و به دیگر سخن هر حركتی را استكمالی دانستن، صحیح نیست. چنان‌كه در جای خودش بیان خواهد شد.
6. اثبات وحدت شخصی برای كل جهان مشكل است، و به فرض ثبوت اگر برای آن روحی فرض شود و میل و شوق به كمال ـ به‌معنای حقیقی‌اش‌ـ به آن نسبت داده شود، لازمه‌اش اثبات علت غائی برای افعال ارادی است نه برای افعال طبیعی، و اگر فاقد روح فرض شود، نمی‌توان میل حقیقی را به آن نسبت داد.
7. لازمه انكار علت غائی برای افعال طبیعی، قائل شدن به اتفاقی بودن حوادث طبیعی به معانی باطل اتفاق نیست.
8. نیز لازمه آن بی‌هدف بودن جهان به‌طور كلی نمی‌باشد؛ زیرا طبق نظر الهیّین همه حوادث طبیعی معلول‌های باواسطه خدای متعالی هستند و با توجه به حكمت الهی، همگی آنها هدفمند می‌باشند، اما از آن جهت كه متعلق اراده الهی هستند.
9. رابطه ضروری میان پدیده‌های طبیعی و غایات و نتایج آنها، به‌معنای سنخیت بین علت و معلول است نه به‌معنای اثبات علت غائی برای فاعل‌های طبیعی آنها.
﴿ صفحه 151 ﴾
10. بنابر اصالت وجود، اصولاً طبایع (ماهیات) اموری اعتباری هستند و نمی‌توان آنها را مقتضی آثار وجودی دانست. اما وجودهای خاصی كه افراد طبایع بی‌شعور به‌شمار می‌روند، قصدی نسبت به كمال یا عدم آن ندارند، بلكه روابط علّی و معلولی میان آنها موجب نظم و انسجام جهان گردیده است؛ روابطی كه لازمه وجود آنهاست نه مقتضای ماهیات، و این وجودهای به‌هم‌پیوسته تحت تدبیر حكیمانه الهی (به‌معنایی كه در جای خودش بیان خواهد شد) می‌باشند و این است معنای صحیح هدفمندی جهان.
﴿ صفحه 152 ﴾

پرسش

1. نظریه ارسطو درباره علت غائی را شرح دهید.
2. چه اشكالاتی بر این نظریه وارد است؟
3. معنای اتفاق را بیان كنید.
4. پدیده‌های طبیعی را به كدام معنا می‌توان «اتفاقی» دانست؟ و آیا چنین اتفاقی باطل است؟
5. با انكار علت غائی برای پدیده‌های طبیعی چگونه می‌توان نظم شگفت‌انگیز جهان را توجیه كرد؟
6. آیا رابطه ضروری میان حركات و غایات آنها را می‌توان دلیلی بر وجود علت غائی برای افعال طبیعی دانست؟ چرا؟
7. اثبات میل و شوق حقیقی برای فاعل‌های طبیعی چه اشكالاتی دارد؟
8. معنای صحیح هدفمندی جهان چیست؟
﴿ صفحه 153 ﴾

بخش پنجم: مجرد و مادی

﴿ صفحه 154 ﴾
﴿ صفحه 155 ﴾