آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. هیچ كار اختیاری بدون علم و خواست فاعل انجام نمی‌گیرد.
2. علم و خواست فاعل ممكن است عین ذات وی یا از لوازم و یا از عوارض مفارقِ ذاتش باشد.
3. آنچه اصالتاً متعلق خواست فاعل است، كمال و خیر خود اوست، و در صورتی كه ذاتاً واجد همه كمالاتش باشد، آثار كمالش بالتبع مورد خواست قرار می‌گیرد و حب به كمال موجود، منشأ انجام كار اختیاری می‌گردد، مانند مجردات تام، و در صورتی كه فاقد بعضی از كمالاتش باشد، شوق به رسیدن به آنها منشأ صدور فعل می‌شود، مانند نفوس حیوانی و انسانی.
4. در صورتی كه حصول كمالِ یك قوه مزاحم تحقق كمالات دیگر و كمال نهایی باشد، كمالِ مزبور «خیر مظنون» یا «خیر پنداری» نامیده می‌شود.
5. در موردی كه فاعل كاری را برای خیر دیگران انجام دهد، انگیزه آشكار یا نهانی دیگری خواهد داشت. در واقع چنین فاعلی خیر دیگران را وسیله‌ای برای تحقق لذت یا مصلحت خودش قرار می‌دهد.
6. چون كار اختیاری بدون تصدیق به مطلوبیت نتیجه‌اش انجام نمی‌گیرد، متوقف بر علم و خواست فاعل می‌باشد و ازاین‌رو علت دیگری برای فعل اختیاری به‌نام علت غائی ثابت می‌شود.
7. در صورتی كه علم و محبت به فعل و نتیجه آن عین ذات فاعل باشد، علت غائی عین علت فاعلی خواهد بود.
8. معمولاً فلاسفه علم به نتیجه مطلوب را علت غائی می‌شمارند، ولی حقیقت این است كه علت غائی همان خواست و محبت فاعل است، و علم فقط نقش شرط را ایفا می‌كند.
9. در مورد افعالی كه در اثر عادت انجام می‌گیرد نیز علم و توجه اجمالی به نتیجه آن موجود است، و همچنین در موردی كه فعل در اثر برخورد با موانع به نتیجه مطلوب نمی‌رسد یا در تشخیص خیر و كمال اشتباهی رخ می‌دهد نیز علت غائی وجود دارد.
﴿ صفحه 138 ﴾
10. واژه غایت گاهی به‌معنای منتهی‌الیه حركت به‌كار می‌رود و نباید آن را با غایت به‌معنای مقصود از انجام كار اشتباه كرد و باید توجه داشت كه مقصود اصلی از فعل، تلازمی با غایت بالذاتِ حركت ندارد.
11. یك كار ممكن است دارای چند غایت طولی باشد كه هركدام نسبت به غایت بالاتر حكم وسیله را داشته باشد، و آن در صورتی است كه فاعل از آغازْ توجه به هدف نهایی داشته باشد و اهداف متوسط را تنها به‌عنوان وسیله مورد توجه قرار دهد.
12. نیز ممكن است علت غائی دارای تعدد عرضی باشد و یك كار به‌منظور چند غایت در عرض هم انجام گیرد.
﴿ صفحه 139 ﴾

پرسش

1. قوام فعل اختیاری به چیست؟ و به غیر از ذات فاعل به چه چیزهایی نیاز دارد؟
2. كمال چیست؟ و چه رابطه‌ای با فعل اختیاری دارد؟
3. فرق بین خیر حقیقی و خیر پنداری چیست؟
4. كاری كه برای خیر دیگران انجام می‌گیرد، چه ارتباطی با كمال فاعل دارد؟
5. علت غائی را تعریف كنید.
6. در چه موردی علت غائی عین علت فاعلی است؟
7. آیا علت غائی علم به نتیجه مطلوب است یا خواست آن؟
8. علت غائی در كارهای ناشی از عادت و كارهایی كه به هدف نمی‌رسد و مانند آنها چیست؟
9. غایت حركت چه ارتباطی با علت غائی دارد؟
10. تعدد علت غائی به چند صورت تصور می‌شود؟
11. به چه دلیل نامتناهی بودن علل غائی ممكن نیست؟
12. چه فرقی بین تعدد علل غائی و علل فاعلی وجود دارد؟
﴿ صفحه 141 ﴾

درس چهلم: هدفمندی جهان

· مقدمه
· نظریه ارسطو درباره علت غائی
· نقد
· حل چند شبهه
· هدفمندی جهان
﴿ صفحه 142 ﴾
﴿ صفحه 143 ﴾