آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. فاعل طبیعی فاعلی است كه فعلش مقتضای طبیعتش بوده، نسبت به آن شعور و اراده‌ای نداشته باشد.
2. فاعل قسری فاعلی است كه نسبت به فعلش شعور و اراده‌ای نداشته و فعلش برخلاف اقتضای طبیعتش باشد.
3. فاعل بالقصد فاعلی است كه فعلش را با اراده‌ای انجام می‌دهد كه مسبوق به تصور و تصدیق به فایده باشد.
4. فاعل بالجبر فاعلی است كه دارای شعور و اراده باشد، ولی فعلش تحت جبر فاعل دیگر و بدون اراده خودش صادر شود.
5. فاعل بالعنایه فاعلی است دارای شعور كه نیاز به انگیزه زائد بر ذات نداشته باشد.
6. فاعل بالرضا فاعلی است كه فعلش عین علم تفصیلی باشد و قبل از آن فقط علمی اجمالی به آن داشته باشد.
7. فاعل بالتجلی فاعلی است كه در مقام ذات خودش علم تفصیلی به فعل داشته باشد.
8. فاعل بالتسخیر فاعلی است كه فاعلیت آن در طول فاعلیت فاعل بالاتری باشد.
9. به‌نظر می‌رسد كه آنچه اصطلاحاً فاعل بالقسر و فاعل بالجبر نامیده می‌شود، در واقع منفعل است نه فاعل، و تنها به اصطلاح نحوی می‌توان آنها را فاعل شمرد.
10. قبل از آنكه فاعل‌های بالعنایه و بالرضا و بالتجلی به‌وسیله فلاسفه اسلامی اثبات شود، چنین تصور می‌شد كه فاعل مختار منحصر به فاعل بالقصد است، ازاین‌رو اثبات اختیار برای خدای متعالی هم مستلزم داعی و اراده زائد بر ذات پنداشته می‌شد.
11. معنای عام اراده، مرادف با دوست‌داشتن و پسندیدن است و مصادیق مختلفی دارد.
12. معنای دیگر اراده، تصمیم گرفتن و قصد كردن است كه مسبوق به تصور و تصدیق به فایده می‌باشد.
﴿ صفحه 124 ﴾
13. معنای سومی هم برای اراده ذكر شده، و آن عبارت است از تصمیم برخاسته از ترجیح عقلانی كه مخصوص به موجود عاقل می‌باشد.
14. معنای عام اختیار این است كه فاعل ذی‌شعوری كار را براساس خواست خودش و بدون قهر قاهری انجام دهد.
15. معنای دوم اختیار، گزینش یكی از دو گرایش متضاد، و معنای سومش در مقابل اكراه، و معنای چهارمش در برابر اضطرار می‌باشد.
16. فعل قصدی به هر سه معنا ارادی است، و تنها بعضی از كارهای قصدی به‌معنای سومْ ارادی نیست.
17. همچنین همه افعال قصدی به‌معنای اولْ اختیاری است، ولی بعضی از آنها به‌معنای دوم و بعضی به‌معنای سوم و بعضی به‌معنای چهارمْ اختیاری نیست.
18. فعل‌های بالعنایه و بالرضا و بالتجلی، به‌معنای اولِ اراده و به‌معنای اول و سوم و چهارمِ اختیار، ارادی و اختیاری هستند.
19. اراده به‌معنای تصمیم‌گیری، فعل اختیاری است هر‌چند مسبوق به اراده دیگری نیست.
20. اختیار دارای مراتبی است و بالاترین مراتب آن در خدای متعالی، و سپس در مجردات تام، و نازل‌ترین مراتب آن در نفوسِ متعلق به ماده وجود دارد. در عین حال افعال اختیاری انسان نیز از نظر مرتبه اختیار متفاوت است.
﴿ صفحه 125 ﴾

پرسش

1. اقسام فاعل و تفاوت آنها را بیان كنید.
2. كدام‌یك از اقسام فاعل قابل اجتماع با اقسام دیگری است؟
3. كاربُردهای واژه «جبر» را بیان كنید.
4. در مورد فعل قسری و جبری، فاعل حقیقی كدام است؟
5. كاربردهای واژه «اراده» را بیان كنید.
6. موارد استعمال كلمه «اختیار» را شرح دهید.
7. نسبت بین موارد استعمال اراده و اختیار را بیان كنید.
8. فاعل بالقصد را به چه معنا می‌توان ارادی و اختیاری دانست؟
9. فاعل‌های بالعنایه و بالرضا و بالتجلی را به چه معنا می‌توان ارادی و اختیاری شمرد؟
10. آیا اراده به‌معنای تصمیم‌گیری، فعل است یا انفعال؟ و در صورت اول، فاعلیت نفس نسبت به آن از كدام قسم است؟
11. چگونه می‌توان اراده و تصمیم‌گیری را فعل اختیاری دانست، با اینكه مسبوق به اراده و تصمیم دیگری نیست؟
12. فرق میان اختیار الهی و اختیار مجردات تام و اختیارات انسان را بیان كنید.
﴿ صفحه 127 ﴾

درس سی و نهم: علت غائی

· تحلیلی درباره افعال اختیاری
· كمال و خیر
· غایت و علت غائی
﴿ صفحه 128 ﴾
﴿ صفحه 129 ﴾