آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. میان علت و معلول مناسبت خاصی وجود دارد كه از آن به «سنخیت علت و معلول» تعبیر می‌كنند.
2. سنخیت در مورد علت‌های هستی‌بخش و معلولات آنها به این معناست كه علت، كمال وجودی معلول را در مرتبه عالی‌تری دارد.
3. دلیل اینكه علت هستی‌بخش باید سنخ كمال معلول را داشته باشد، این است كه اگر نداشته باشد نمی‌تواند به معلول افاضه كند، و دلیل اینكه باید مرتبه عالی‌تری از آن را داشته باشد، این است كه افاضه معلول از كمالات آن نمی‌كاهد.
4. این ویژگی را در مورد علت‌های مادی و اِعدادی نمی‌توان اثبات كرد؛ زیرا آنها اعطاكننده وجود معلول نیستند، ولی از اینكه هر شی‌ء مادی نمی‌تواند علت برای هرگونه تغییر و حركتی واقع شود، اجمالاً به‌دست می‌آید كه نوعی سنخیت بین آنها هم لازم است.
5. سنخیتی كه در علت هستی‌بخش لازم است، به این معنا نیست كه دارای ماهیت معلول و محدودیت‌ها و نقایص آن هم باشد.
6. لازمه اصل سنخیت این است كه اگر علتی تنها دارای یك سنخ از كمالات وجودی باشد، فقط معلولی از آن صادر می‌شود كه دارای همان سنخ از كمال در مرتبه نازل‌تری باشد، و قاعده معروف «الواحد لا یصدر عنه الاّ الواحد» به این معنا تردیدپذیر نیست.
7. این قاعده با استناد به اصل سنخیت، مخصوص علت‌های هستی‌بخش است.
8. این قاعده شامل واحد نوعی هم می‌شود.
9. موجودی كه در عین وحدت و بساطت دارای انواعی از كمالات وجودی یا همه آنها باشد، مشمول قاعده مزبور نیست.
10. تعدد معلولاتی كه در طول یكدیگر قرار می‌گیرند و هركدام از آنها معلول دیگری می‌باشد، منافاتی با این قاعده ندارد.
11. صادر شدن معلول واحد از علت مركب جای تردید نیست.
﴿ صفحه 99 ﴾
12. صادر شدن یك معلول شخصی از چند علت تامه محال است؛ زیرا اگر همه آنها مؤثر باشند، طبعاً معلول هم متعدد خواهد بود، و اگر بعضی از آنها مؤثر نباشند، لازمه‌اش تخلف معلول از علت تامه می‌باشد.
13. مقتضای اصل سنخیت این است كه هر نوعی از معلولات از نوع خاصی از علت‌های هستی‌بخش صادر شود كه دارای همان سنخ از كمال وجودی باشد. بنابراین قاعده «الواحد لا یصدر الاّ عن الواحد» شامل واحد نوعی هم می‌شود.
14. تعدد علت‌های طولی كه هركدام علت دیگری باشد، منافاتی با این قاعده ندارد.
15. این قاعده هم مانند قاعده سابق، در مورد علت‌های مادی و معد جاری نیست. ازاین‌رو تعدد یا وحدت‌ علت‌ها را تنها به‌وسیله تجربه می‌توان شناخت.
﴿ صفحه 100 ﴾

پرسش

1. سنخیت علت هستی‌بخش با معلول آن به چه معناست؟
2. دلیل لزوم این سنخیت چیست؟
3. آیا این‌گونه سنخیت در میان علت‌های مادی و اِعدادی با معلولاتشان هم وجود دارد؟
4. آیا لازمه سنخیت علت و معلول این است كه مثلاً علت وجود ماده هم امر مادی باشد؟ چرا؟
5. دلیل اینكه از علت واحده جز معلول واحد به‌وجود نمی‌آید چیست؟
6. آیا این قاعده شامل علل مادی هم می‌شود؟
7. آیا این قاعده شامل واحد نوعی هم می‌شود؟
8. آیا خدای متعالی هم مشمول این قاعده می‌باشد؟
9. چرا تعدد معلول‌های طولی منافاتی با این قاعده ندارد؟
10. آیا صدور معلول واحد از مجموعه‌ای از علل ناقصه ممكن است؟
11. به چه دلیل صدور معلول واحد از چند علت تامه امكان ندارد؟
12. آیا قاعده عدم صدور معلول واحد از چند علت، شامل واحد نوعی هم می‌شود؟
13. دلیل این قاعده و مورد آن را بیان كنید.
14. چرا تعدد علت‌های طولی منافاتی با این قاعده ندارد؟
15. وحدت یا تعدد علت‌های مادی و اِعدادی را از چه راهی می‌توان ثابت كرد؟


﴿ صفحه 101 ﴾

درس سی و هفتم: احكام علت و معلول

· نكاتی پیرامون علت و معلول
· محال بودن دور
· محال بودن تسلسل
﴿ صفحه 102 ﴾
﴿ صفحه 103 ﴾