آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

درس سی و ششم: مناسبات علت و معلول

· سنخیت علت و معلول
· حل یك شبهه
· وحدت معلول در صورت وحدت علت
· وحدت علت در صورت وحدت معلول
﴿ صفحه 90 ﴾
﴿ صفحه 91 ﴾

سنخیت علت و معلول

تردیدی نیست كه هر معلولی از هر علتی به‌وجود نمی‌آید و حتی میان پدیده‌های متعاقب یا متقارن هم همیشه رابطه علیت برقرار نیست، بلكه علیت رابطه خاصی میان موجودات معینی است. به دیگر سخن باید میان علت و معلول مناسبت خاصی وجود داشته باشد كه از آن به «سنخیت علت و معلول» تعبیر می‌شود. این قاعده نیز از قضایای ارتكازی و قریب به بداهت است كه با ساده‌ترین تجربه‌های درونی و بیرونی ثابت می‌گردد.
اما سنخیت و مناسبتی كه بین علت و معلول لازم است، در مورد علت‌های هستی‌بخش و علت‌های مادی و اِعدادی تفاوت دارد. در مورد اول، ویژگی این سنخیت را می‌توان با برهان عقلی اثبات كرد و تقریر آن این است:
چون علت هستی‌بخش، وجود معلول را افاضه می‌كند ـ و به تعبیر مسامحی به معلول خودش وجود می‌دهدـ باید خودش وجود مزبور را داشته باشد تا به معلولش بدهد و اگر آن را نداشته باشد نمی‌تواند اعطا و افاضه كند (معطی الشیء لا یكون فاقداً له). با توجه به اینكه با اعطای وجود به معلول چیزی از خودش كاسته نمی‌شود، روشن می‌گردد كه وجود مزبور را به‌صورت كامل‌تری دارد، به‌گونه‌ای كه وجود معلول شعاع و پرتوی از آن محسوب می‌شود.
پس سنخیت بین علت هستی‌بخش و معلول آن، به این معناست كه كمال معلول را به‌صورت كامل‌تری دارد، و اگر علتی در ذات خویش واجد نوعی از كمال وجودی نباشد، هرگز نمی‌تواند آن را به معلولش اعطا كند. به دیگر سخن هر معلولی از علتی صادر می‌شود كه كمال آن را به‌صورت كامل‌تری داشته باشد.
﴿ صفحه 92 ﴾
این مطلب با توجه به رابط بودن معلول نسبت به علت هستی‌بخش، و تشكیك خاصی بین آنها كه در درس‌های گذشته به اثبات رسید، وضوح بیشتری می‌یابد، ولی چنین سنخیتی بین علت‌های مادی و اِعدادی و معلولاتشان وجود ندارد؛ زیرا آنها اعطاكننده و افاضه‌كننده وجود نیستند، بلكه تأثیر آنها محدود به تغییراتی در وجود معلولات می‌باشد، و با توجه به اینكه هر چیزی موجب هرگونه تغییری نمی‌شود، اجمالاً به‌دست می‌آید كه نوعی مناسبت و سنخیت بین آنها هم لازم است، ولی نمی‌توان ویژگی این سنخیت را با برهان عقلی اثبات كرد، بلكه تنها به‌وسیله تجربه باید تشخیص داد كه چه چیزهایی می‌توانند منشأ چه تغییراتی در اشیاء بشوند و این دگرگونی‌ها در چه شرایطی و به كمك چه چیزهایی انجام می‌پذیرد؛ مثلاً هرگز عقل نمی‌تواند با تحلیلات ذهنی دریابد كه آیا آب موجود بسیطی است یا مركب از عناصری دیگر؟ و در صورت دوم از چند عنصر و از چه عناصری تركیب می‌یابد؟ و برای تركیب آنها چه شرایطی لازم است؟ و آیا شرایط مفروض، جانشین‌پذیر هستند یا نه؟
پس اثبات اینكه آب از دو عنصر اكسیژن و ئیدروژن با نسبت خاصی تركیب یافته و برای تركیب آنها درجه حرارت و فشار خاصی لازم است و جریان الكتریكی می‌تواند در سرعت تركیب آنها مؤثر باشد، تنها از راه تجربه امكان‌پذیر می‌باشد.

حل یك شبهه

گفتیم كه به مقتضای برهان عقلی، هر علت هستی‌بخشی باید واجد كمال معلولش باشد؛ زیرا معنا ندارد بخشنده و اعطاكننده، فاقد چیزی باشد كه به دیگری می‌بخشد.
درباره این مطلب شبهه‌ای مطرح می‌شود كه لازمه این قاعده آن است كه فاعل‌های هستی‌بخش، دارای وجودهای مادی و كمالات آنها باشند، در صورتی كه فاعل هستی‌بخش منحصر در موجودات مجرد است و از آنها ماده و صفات خاص آن را ندارند، پس چگونه چیزی را كه ندارند افاضه می‌كنند؟
﴿ صفحه 93 ﴾
پاسخ این شبهه آن است كه منظور از واجد بودن كمال معلول، این است كه مرتبه كامل‌تر و عالی‌تری از وجود معلول را داشته باشد، به‌گونه‌ای كه وجود معلول پرتوی از آن محسوب شود، نه اینكه حدود وجود معلول عیناً در علت محفوظ باشد و علت، دارای ماهیت معلول هم باشد. روشن است كه فرض كامل‌تر بودن مرتبه وجود علت از مرتبه وجود معلول، با وحدت ماهوی آنها سازگار نیست و هیچ‌گاه از دو موجودی كه دارای تشكیك خاصی هستند و یكی از آنها از مراتب وجود دیگر و شعاعی از آن به‌شمار می‌رود، نمی‌توان ماهیت واحدی را انتزاع كرد؛ زیرا معنای اینكه دو موجود دارای ماهیت واحدی باشند، این است كه حدود وجودی آنها بر یكدیگر منطبق شود و چنین چیزی در مورد دو مرتبه وجود كه یكی كامل‌تر از دیگری و طبعاً دارای محدودیت و نقایص كم‌تری است امكان ندارد، ولی نداشتن ماهیت معلول و حدود وجود آن به‌معنای نداشتن كمال وجودی آن نیست.
به دیگر سخن آنچه در مورد علت هستی‌بخش لازم است، دارا بودن كمالات وجودی معلول به‌صورت كامل‌تر و عالی‌تر است، نه واجد بودن نقص‌ها و محدودیت‌های آن، و اگر مفهوم جسم و لوازم آن از قبیل مكانی و زمانی بودن و حركت و تغییرپذیری بر خدای متعالی و مجردات تام صدق نمی‌كند، به‌خاطر این است كه مفاهیم مزبور لازمه نقص‌ها و محدودیت‌های موجودات مادی است نه لازمه كمالات آنها.
یادآوری می‌شود كه حل این شبهه به بركت اصالت وجود میسر است، و براساس اصالت ماهیت راه‌حل صحیحی ندارد؛ زیرا لازمه اصالت ماهیت این است كه آنچه در واقع از طرف علت افاضه می‌شود، ماهیت خارجی معلول باشد و طبق این قاعده باید علت واجد ماهیت آن باشد و نمی‌توان گفت كه علت، ماهیت معلول را كامل‌تر دارد؛ زیرا تشكیك، به خصوص تشكیك خاصی در میان ماهیت معنا ندارد و چنان‌كه در درس بیست و هشتم گفته شد، همه ماهیات تامه و مخصوصاً ماهیات بسیطه با یكدیگر متباین هستند. علاوه بر اینكه فرض ماهیت در مورد خدای متعالی صحیح نیست.
﴿ صفحه 94 ﴾