آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. علم به رابطه علیت را چه در میان مادیات و چه در غیر آنها نمی‌توان فطری دانست؛ به این معنا كه عقل انسانی با آن سرشته شده است، ولی می‌توان آن را فطری به‌معنای ارتكازی و قریب به بداهت به‌حساب آورد، چنان‌كه در مورد علم به واقعیات عینی گفته شد.
2. رابطه علیت در میان مادیات را در چند شكل می‌توان بیان كرد، و شكل یقینی و قریب به بدیهی آن این است كه «موجودات مادی، وابستگی‌هایی با یكدیگر دارند» كه قضیه‌ای مهمله است و ارزش آن در حد موجبه جزئیه می‌باشد و برای اثبات آن می‌توان از مقدمات تجربی كمك گرفت.
3. گاهی تصور می‌شود كه برای شناختن علت‌های مادی، به این صورت می‌توان استدلال كرد: این پدیده‌ها مكرراً متعاقب یكدیگر به‌وجود آمده‌اند، و هر دو پدیده‌ای كه به این صورت تحقق یابند، اولی علت دومی می‌باشد، ولی این استدلال تمام نیست؛ زیرا تعاقب و تقارن، اعم از علیت است و به اصطلاح، كبرای قیاس به‌صورت قضیه كلیه یقینی نیست.
4. گاهی به این صورت استدلال می‌شود كه این دو پدیده دائماً یا غالباً متلازم با یكدیگرند و تلازم دائمی و اكثری، دلیل علیت است؛ زیرا اتفاق دائمی و اكثری محال است، ولی اثبات صغرای این قیاس عملی نیست و كبرای آن هم احتیاج به برهان دارد.
5. گاهی به‌صورت دیگر استدلال می‌شود و آن این است كه در موارد آزمایش شده، این دو پدیده متلازم‌اند و چون امور همانند آثار همانندی دارند، پس در موارد مشابه هم این تلازم ثابت خواهد بود و تلازم دائمی، نشانه رابطه علیت است، ولی اثبات تشابه كامل بین چند وضعیت، بسیار دشوار است.
6. راه صحیح كشف علیت بین پدیده‌ها، كنترل شرایط پیدایش هر پدیده و تغییر دادن آنها و بررسی پی‌آمدهای این تغییرات است. به عبارت دیگر علیت را تنها از راه وضع و رفع می‌توان شناخت.
﴿ صفحه 74 ﴾
7. اما نتیجه یقینی این‌گونه آزمایش‌ها، شناختن علل ناقصه است؛ یعنی چیزهایی كه با رفع آنها معلول هم مرتفع می‌شود، ولی شناختن مجموعه عوامل و شرایطی كه در پیدایش پدیده‌ای مؤثر هستند، به‌صورت یقینی مشكل است؛ زیرا احتمال تأثیر امر ناشناخته و كنترل نشده‌ای را نمی‌توان نفی كرد. ازاین‌رو قوانین تجربی را نمی‌توان یقینی به تمام معنای كلمه دانست.
8. از سوی دیگر، كشف علت منحصره برای پیدایش پدیده‌های مادی، به‌صورت یقینی از عهده تجربه برنمی‌آید؛ زیرا راهی برای نفی جانشین آن در شرایط دیگری وجود ندارد.
9. به‌فرض اینكه مجموعه عوامل و شرایط مادی لازم برای پیدایش یك پدیده به‌صورت انحصاری هم قابل شناخت باشد، لازمه آن نفی عامل ماوراء طبیعی نیست؛ زیرا چنین عاملی در دام تجربه نمی‌افتد و وجود و عدم آن را تنها به‌وسیله برهان عقلی می‌توان اثبات كرد.
10. نارسایی‌های روش تجربی، مانع از حصول یقین به وجود رابطه علیت در میان مادیات نمی‌شود؛ زیرا اثبات علل ناقصه از راه تجربه میسر است، و همین اندازه برای علم به وجود رابطه علیت در میان مادیات كفایت می‌كند.
﴿ صفحه 75 ﴾

پرسش

1. چرا نمی‌توان علم به وجود رابطه علیت را جزء سرشت عقل دانست؟
2. به چه معنا می‌توان علم به رابطه علیت را «فطری» نامید؟
3. رابطه علیت در میان مادیات را به چه صورت‌هایی می‌توان بیان كرد؟
4. كدام شكل از این قضایا یقینی است؟
5. یقین مزبور از چه راهی حاصل می‌شود؟
6. آیا تعاقب مكرر دو پدیده را می‌توان نشانه علیت اولی برای دومی دانست؟
7. آیا از راه محال بودن اتفاق دائمی و اكثری می‌توان قضیه مزبور را اثبات كرد؟
8. آیا از راه تماثل آثار امثال می‌توان آن را ثابت نمود؟
9. راه صحیح شناختن علت‌های مادی چیست؟
10. چرا نمی‌توان علت تامه پدیده‌های مادی را به‌وسیله تجربه شناخت؟
11. آیا تجربه می‌تواند علت منحصره را كشف كند؟
12. چرا نارسایی‌های روش تجربی ضرری به یقینی بودن وجود رابطه علیت در میان مادیات نمی‌زند؟

﴿ صفحه 77 ﴾

درس سی و پنجم: وابستگی معلول به علت

· تلازم علت و معلول
· تقارن علت و معلول
· بقاء معلول هم نیازمند به علت است
﴿ صفحه 78 ﴾
﴿ صفحه 79 ﴾