آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. رابطه علیت تنها یك اضافه ذهنی نیست كه مصداقی در خارج نداشته باشد.
2. قبل از تحقق معلول، نمی‌توان رابطه‌ای عینی بین علت و معلول فرض كرد؛ زیرا هنوز یك طرف آنكه معلول باشد تحقق نیافته است.
3. بعد از تحقق معلول یا همراه آن، همچنین اضافه‌ای نمی‌تواند مبیّن كیفیت ارتباط معلول با علت باشد؛ زیرا اضافه مزبور به فرض اینكه امر عینی هم باشد، غیر از ذات طرفین است و لازمه‌اش این است كه صرف‌نظر از آن، وجود معلول ارتباطی با علت نداشته باشد. به‌علاوه اگر آن را امر عینی بدانیم، ناچار باید وجود آن را معلول دیگری بشماریم و بار دیگر رابطه‌ای بین آن و علتش در نظر بگیریم و همچنین تا بی‌نهایت.
4. پس رابطه علیت از خود وجود معلول انتزاع می‌شود، و به دیگر سخن، وجود معلول عین ربط و تعلق به وجود علت و شعاع و پرتوی از آن است.
5. بدین ترتیب وجود عینی به دو قسم مستقل و رابط منقسم می‌شود، و هر علتی نسبت به معلول خودش مستقل است و مستقل مطلق منحصر به خدای متعالی می‌باشد.
6. این رابطه، مخصوص علت ایجادكننده و معلول آن است و مصداق آن یا با علم حضوری شناخته می‌شود، مانند علیت نفس نسبت به اراده، یا به‌وسیله برهان عقلی محض ثابت می‌گردد. اما رابطه علیت اِعدادی میان موجودات مادی را می‌توان با كمك تجارب حسی تشخیص داد.
7. آنچه از سخنان فلاسفه پیشین درباره مشخصات علت ایجادكننده و معلول آن به‌دست می‌آید، این است كه هر موجود ذی‌ماهیتی، معلول است و علتی كه معلول نباشد، ماهیت نخواهد داشت.
8. اما این بیان علاوه بر اینكه مناسب با اصالت ماهیت است، چندان كارساز نیست؛ زیرا معیاری برای شناختن علت در غیر از واجب‌الوجود به‌دست نمی‌دهد.
9. صدرالمتألهین­براساس­اصولی­كه اثبات كرده، مشخصه معلول راضعف وجود، و
﴿ صفحه 63 ﴾
مشخصه هر علت ایجادکننده‌ای را شدت مرتبه وجودی آن نسبت به معلولش، و مشخصه علت‌العلل را نامتناهی بودن مرتبه وجودی وی دانسته است.
10. ممكن است اشكال شود كه از اصول یادشده استفاده نمی‌شود كه موجودی كامل‌تر از موجودات مادی وجود دارد كه علت آن باشد.
11. جواب این است كه همان‌گونه كه قبلاً اشاره شد، معلولیتْ ذاتیِ وجود معلول است، پس اگر موجودی امكان معلولیت داشت، دیگر امكان عدم معلولیت را نخواهد داشت؛ زیرا لازمه امكان هردو این است كه ذاتاً اقتضایی نسبت به هیچ‌كدام نداشته باشد، یعنی معلولیت ذاتیِ آن نباشد، و چون جهان ماده دارای ضعف و محدودیت وجودی است، معلولیت آن برای ماوراء طبیعت ثابت می‌شود.
12. محدودیت زمانی و مكانی و تغییرپذیری و حركت‌پذیری و فناپذیری، ازجمله نشانه‌های ضعف وجود و معلولیت است.
﴿ صفحه 64 ﴾

پرسش

1. حقیقت رابطه علیت را بیان و تحلیل كنید.
2. چرا رابطه علیت را نمی‌توان اضافه مقولی دانست؟
3. فرق بین اضافه مقولیه و اضافه اشراقیه چیست؟
4. رابطه علیت را از چند راه می‌توان شناخت؟
5. از سخنان فلاسفه پیشین چه مشخصه‌ای برای علت و معلول به‌دست می‌آید؟
6. نظر صدرالمتألهین در این‌باره چیست؟ و بر چه اصولی مبتنی است؟
7. چگونه می‌توان اثبات كرد كه موجودی كامل‌تر از موجودات مادی وجود دارد كه علت ایجاد‌كننده آنها باشد؟
8. نشانه‌های ضعف مرتبه وجود و معلولیت كدام‌اند؟
﴿ صفحه 65 ﴾

درس سی و چهارم: رابطه علیت در میان مادیات

· منشأ اعتقاد به رابطه علیت در مادیات
· ارزیابی اعتقاد مزبور
· راه شناختن علت‌های مادی
﴿ صفحه 66 ﴾
﴿ صفحه 67 ﴾