آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

خلاصه

1. اصل علیت اصلی عقلی و متافیزیكی است و از راه تجربه به‌دست نمی‌آید.
2. استفاده از تجربه در صورتی ممكن است كه وجود اشیاء مورد تجربه یقینی باشد و شناخت دقیق آنها نیز میسر باشد. اثبات یقینی این دو مطلب، نیازمند به قبول اصل علیت و قوانین فرعی آن است.
3. از سوی دیگر، تجربه تنها می‌تواند تقارن یا تعاقب پدیده‌ها را در قلمرو خودش اثبات نماید، ولی نه علیت مساوی با تقارن یا تعاقب است و نه با تجربه می‌توان امكان تصادف را در خارج از حوزه اشیاء تجربه شده نفی كرد.
4. بنابراین كسانی كه علیت را به‌معنای تقارن یا تعاقب پدیده‌ها دانسته‌اند و همچنین كسانی كه گرایش پوزیتویستی دارند، نمی‌توانند هیچ قانون كلی و قطعی را ثابت كنند.
5. این قضیه كه «هر معلولی نیازمند به علت است»، قضیه‌ای تحلیلی و از بدیهیات اولیه و بی‌نیاز از برهان است.
6. وجود موجود معلول و وابسته را می‌توان فی‌الجمله با علم حضوری دریافت و با تركیب كردن مفاد آن با قضیه بالا، می‌توان قضیه بدیهی دیگری به این مضمون به‌دست آورد: «معلولاتی كه در خارج وجود دارند، نیازمند به علت هستند».
7. اما هیچ‌كدام از این دو قضیه نمی‌توانند مصادیق علت و معلول را تعیین كنند.
8. بعضی پنداشته‌اند كه موضوع اصل علیت، مطلق موجود است و ازاین‌رو بر برهان عله العلل خرده گرفته‌اند كه طبق اصل علیت، باید خدا هم آفریننده‌ای داشته باشد، غافل از اینكه موضوع اصل مزبور، «موجود معلول» است نه مطلق موجود.
9. متكلمین موضوع این قضیه را «موجود حادث» گرفته‌اند و موجود قدیم را منحصر به خدای متعالی دانسته‌اند، به گمان اینكه اگر موجودی همیشه باشد، نیازی به ایجادكننده نخواهد داشت.
﴿ صفحه 50 ﴾
10. فلاسفه معتقدند كه موضوع اصل مزبور، «موجود ممكن» است و بر این اساس هر موجود ذی‌ماهیتی را محتاج به علت می‌دانند، هر‌چند از نظر زمانی قدیم باشد.
11. صدرالمتألهین ملاك احتیاج به علت را «فقر وجودی» دانسته و موضوع اصل علیت را «موجود فقیر» شمرده است و این بیانی است كه با اصالت وجود سازگار است.
12. لازمه بیان مزبور این است كه اولاً، رابطه علیت در وجود دانسته شود نه در ماهیت، و ثانیاً، فقر و وابستگی برای موجود معلول، امری ذاتی و تخلف‌ناپذیر باشد.
﴿ صفحه 51 ﴾

پرسش

1. چرا نمی‌توان اصل علیت را یك قانون تجربی دانست و برای اثبات آن از تجربه استفاده كرد؟
2. مفاد اصل علیت چیست؟ و آیا این اصل بدیهی است، و یا نیازمند به برهان است؟
3. آیا اقتضای اصل علیت این است كه خداوند هم علت داشته باشد؟ منشأ این شبهه و جواب آن را بیان كنید.
4. نظر متكلمین درباره ملاك احتیاج به علت را بیان كنید.
5. نظر فلاسفه را در این مورد شرح دهید.
6. نظر صدرالمتألهین در این مسئله چیست؟
7. كدام‌یك از این نظرها صحیح‌تر است؟ و دلیل برتری آن كدام‌ است؟
8. نظرهای سه‌گانه درباره متعلق جعل و تأثیر علت را بیان و نقادی كنید.
﴿ صفحه 53 ﴾

درس سی و سوم: رابطه علیت

· حقیقت رابطه علیت
· راه شناختن رابطه علیت
· مشخصات علت و معلول
﴿ صفحه 54 ﴾
﴿ صفحه 55 ﴾