آموزش فلسفه جلد دوم(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

پرسش

1. مفهوم علت و معلول را بیان كنید و توضیح دهید كه از كدام دسته از معقولات هستند.
2. فرق بین دو اصطلاح علت، و نسبت بین آنها را بیان كنید.
3. آیا مفهوم علت و معلول از تقارن یا تعاقب دو پدیده حكایت می‌كنند؟
4. آیا این مفاهیم منشأ حسی و تجربی دارند؟
5. وجه مورد قبول در كیفیت آشنایی ذهن با این مفاهیم چیست؟
6. فرق بین علت تامه و علت ناقصه را بیان كنید.
7. علت‌های بسیط و مركب كدام‌اند؟
8. علت‌های بی‌واسطه و باواسطه را شرح دهید.
9. فرق بین علت انحصاری و جانشین‌پذیر چیست؟
10. علت داخلی كدام است؟
11. فرق بین علت حقیقی و علت اِعدادی چیست؟
12. مقتضی و شرط را تعریف كنید.
13. اقسام شروط را بیان كنید.
14. فرق بین علت مادی و صوری، با ماده و صورت چیست؟
15. دو اصطلاح علت فاعلی را شرح دهید.
16. علت غائی را تعریف كنید.
﴿ صفحه 41 ﴾

درس سی و دوم: اصل علیت

· اهمیت اصل علیت
· مفاد اصل علیت
· ملاك احتیاج به علت
﴿ صفحه 42 ﴾
﴿ صفحه 43 ﴾

اهمیت اصل علیت

همان‌گونه كه در درس نهم بیان شد، محور همه تلاش‌های علمی را كشف روابط علّی و معلولی بین پدیده‌ها تشكیل می‌دهد و اصل علیت به عنوان یك اصل كلی و عام، مورد استناد همه علومی است كه درباره احكام موضوعات حقیقی بحث می‌كنند. از سوی دیگر، كلیت و قطعیت هر قانون علمی، مرهون قوانین عقلی و فلسفی علیت است و بدون آنها نمی‌توان هیچ قانون كلی و قطعی را در هیچ علمی به اثبات رسانید. این یكی از مهم‌ترین نیازهای علوم به فلسفه می‌باشد.
بعضی از كسانی كه منكر اصالت عقل و احكام عقلی مستقل از تجربه هستند و یا اساساً برای مسائل فلسفی و متافیزیكی ارزش علمی و یقینی قائل نیستند، تلاش می‌كنند كه اعتبار اصل علیت را از راه تجربه ثابت نمایند. اما چنان‌كه بارها اشاره شده، این‌گونه تلاش‌ها بیهوده و نازاست؛ زیرا از سویی اثبات وجود حقیقی برای اشیاءعینی و خارج از نفس، مرهون اصل علیت است و بدون آن راهی برای اثبات حقایق عینی باقی نمی‌ماند و همیشه جای این شبهه وجود خواهد داشت كه از كجا فراسوی ادراكات و صور ذهنی، حقایقی وجود داشته باشد تا مورد تجربه قرار گیرد؟ و از سوی دیگر اثبات مطابقت ادراكات با اشیاء خارجی(بعد از پذیرفتن آنها) نیازمند به قوانین فرعی علیت است و مادامی كه این قوانین به ثبوت نرسیده باشد، جای این شبهه باقی است كه از كجا ادراكات و پدیده‌های ذهنی ما مطابق با اشیاء خارجی باشند تا بتوان از راه آنها حقایق خارجی را شناخت؟ و سرانجـام باشـك در قـوانین ­علیـت ­نمی‌توان كلیـت­ و قطعیت نتایج
﴿ صفحه 44 ﴾
تجربه را اثبات كرد و اثبات قوانین علیت از راه تجربه، مستلزم دور است؛ یعنی كلیت نتایج تجربه، متوقف بر قوانین علیت است و فرض این است كه می‌خواهیم آن قوانین را از راه تعمیم نتایج تجربه و كلیت آنها ثابت كنیم.
به دیگر سخن استفاده از تجربه در صورتی ممكن است، كه وجود اشیاء مورد تجربه ثابت باشد و نتایج تجربه هم به‌طور قطعی شناخته شود، و این هردو متوقف بر پذیرفتن اصل علیت قبل از اقدام به تجربه است؛ زیرا در صورتی كه آزمایشگر به اصل علیت معتقد نباشد و بخواهد آن را از راه آزمایش اثبات كند، نمی‌تواند وجود حقیقی اشیاء مورد تجربه را احراز نماید، چون در پرتو این اصل است كه ما از راه وجود معلول (پدیده‌های ادراكی) به وجود علت آنها (اشیاءِ خارجی) پی‌می‌بریم، چنان‌كه در درس بیست و سوم توضیح داده شد. نیز تا به كمك قوانین علیت ثابت نشود كه علت پدیده‌های ادراكی، مختلف و متغیر و حاكی از ابعاد و اشكال گوناگون اشیاء مادی متناسب با آنهاست، نمی‌توانیم صفات و ویژگی‌های اشیاء مورد تجربه را به‌طور قطعی و یقینی بشناسیم تا درباره نتایج تجربه‌های مربوط به آنها قضاوت كنیم. گذشته از اینها، نهایت چیزی كه از تجارب حسی به‌دست می‌آید، تقارن یا تعاقب منظم دو پدیده در حوزه تجربه‌های انجام‌یافته است. ولی چنان‌كه دانستیم تقارن یا تعاقب پدیده‌‌ها، اعم از علیت است و از راه آنها نمی‌توان رابطه علیت را اثبات كرد. سرانجام این اشكال باقی می‌ماند كه تجربه حسی هرقدر هم تكرار شود، نمی‌تواند امكان تخلف معلول را از علت نفی كند، یعنی همواره این احتمال وجود خواهد داشت كه در موارد تجربه نشده، معلولی بدون علت تحقق یابد یا اینكه با وجود علت، معلول آن تحقق نیابد، یعنی تجربه حسی از اثبات رابطه كلی و ضروری بین دو پدیده هم عاجز است، چه رسد به اینكه قانون كلی علیت را در مورد همه علل و معلولات اثبات نماید.
ازاین‌روكسانی مانندهیوم كه علیت را به‌معنای تقارن یا تعاقب دو پدیده دانسته‌اند، راهی برای رهایی از این شكوك و شبهات ندارند و به‌همین جهت این‌گونه مسائل فلسفی را
﴿ صفحه 45 ﴾
لاینحل قلمداد كرده‌اند. همچنین كسانی كه گرایش‌های پوزیتویستی دارند و تنها به داده‌های حواس اكتفا می‌كنند، نمی‌توانند هیچ قانون كلی و قطعی را در هیچ علمی اثبات كنند.
بنابراین لازم است توضیح بیشتری پیرامون مفاد اصل علیت و ارزش و اعتبار آن داده شود.