آموزش فلسفه جلد اول(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

‌‌‌‌‌‌‌‌‌خلاصه

1. صوفیه وجود حقیقی را منحصر به خدای متعالی دانسته‌اند، و به این معنا قائل به وحدت وجود شده‌اند. ظاهر این کلام، مخالف بداهت و وجدان است.
2. محقق دوانی وجود را واحد و موجودات را کثیر دانسته و اطلاق «موجود» را در مورد مخلوقات، به معنای «منسوب به وجود» گرفته است. این قول مبتنی بر اصالت ماهیت و مستلزم اشتراک لفظی در مورد «موجود» و مردود است.
3. از اتباع مشائین نقل شده که وجودهای عینی را حقایق متباین به تمام الذات دانسته‌اند.
4. دلیل این قول آن است که اگر وجودهای عینی مابه‌الاشتراکی می‌داشتند، نظیر ماهیات نوعیه و جنسیه می‌شدند و لازمه‌اش این بود که حقایق عینی وجود، مرکب باشند.
5. این دلیل تمام نیست؛ زیرا مابه‌الاشتراک وجودهای عینی از قبیل ماهیت نوعیه یا جنسیه نیست.
6. صدرالمتألهین نوعی دیگر از وحدت را برای وجودهای عینی قائل شده، و کثرت آنها را مستند به اختلاف مراتب آنها دانسته، و بدین‌ترتیب مابه‌الامتیاز آنها را به مابه‌الاشتراک بازگردانده است.
7. دلیلی که بر این مطلب ذکر کرده این است که وحدت مفهوم وجود، کاشف از حیثیت عینی مشترک بین همه واقعیت‌های عینی است.
8. این دلیل قابل مناقشه است؛ زیرا مفهوم وجود از قبیل معقولات ثانیه است و وحدت و کثرت آنها دلیل قاطعی بر وحدت و کثرت جهات عینی نیست.
9. دلیل دیگری برای مراتب تشکیکی وجود می‌توان اقامه کرد، به این بیان که وجود معلول عین ربط به وجود علت هستی‌بخش و مرتبه‌ای از مراتب وجود اوست، پس سراسر
﴿ صفحه 368 ﴾
هستی که از سلسله‌ای از علل و معلولات تشکیل می‌یابند، نسبت به خدای متعالی استقلالی ندارند و همگی آنها مراتبی از تجلیات او به‌شمار می‌آیند.
10. مقتضای این دلیل، قائل شدن به تشکیک خاصی بین معلولات و علل ایجاد‌کننده است، اما معلولات هم‌رتبه را باید متباین به تمام وجود بسیط آنها دانست.

پاورقی

1 - هنوز هم در بسیاری از کتابخانه‌های معتبر جهان، کتب فیزیک و شیمی تحت عنوان «فلسفه» رده‌بندی می‌شود.
2 - اشاره به نخستین آیاتی است که بر پیغمبر اسلام(صلى الله علیه وآله) نازل شد؛ یعنی آیات اول سوره علق: اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّک الَّذِی خَلَقَ... الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ.
3 - قبلاً «کنت دوسن سیمون» چنین مکتبی را پیشنهاد کرده بود و ریشه آن را در افکار کانت می‌توان یافت.
4 - گویند اگوست کنت، این مراحل سه‌گانه را از پزشکی به نام دکتر بوردان گرفته بود.
5 - آن یــکی شیــر اســت انـدر بـادیــه و آن دگـر شیــر اســت انــدر بـادیــه
آن یکی شیر است که آدم می‌خورد و آن دگر شیر است که آدم می‌خورد
6 - ر.ک: فلسفه عمومی یا مابعدالطبیعه، ترجمه یحیی مهدوی، ص 42؛ خلاصه فلسفه، ترجمه فضل‌الله صمدی، چاپ هشتم؛ تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، ج 4، ص 600؛ تاریخ فلسفه، ترجمه عباس زریاب خوئی، چاپ سوم، ص 6؛ فلسفه یا پژوهش حقیقت، ترجمه سیدجلال‌الدین مجتبوی، ص 20؛ مسائل و نظریات فلسفه، ترجمه بزرگمهر.
7 - ر.ک: ایدئولوژی تطبیقی، درس دوم.
8 - البته باید پوزیتویست‌ها را استثنا کرد؛ زیرا ایشان معتقدند که پژوهش علمی فقط در راه کشف چگونگی تحقق پدیده‌ها انجام می‌گیرد، نه در راه کشف چرایی آنها؛ و اصولاً مفاهیم علت و معلول و مانند آنها را مفاهیمی متافیزیکی و غیرعلمی به‌حساب می‌آورند.
9 - این مطلب را می‌توان از بعضی سخنان صدر‌المتألهین به‌خصوص در اوایل سفر سوم (الهیات بالمعنی الاخص) و سفر چهارم (علم النفس) از اسفار، استظهار کرد.
10 - انتخاب واژه «موجود» به جای «وجود»، این مزیت را دارد که با قول کسانی که قائل به «اصالت ماهیت» هستند هم کاملاً سازگار است و پیش از آنکه اصالت وجود اثبات شود، مناسب‌تر این است که موضوع فلسفه چیزی قرار داده شود که با هر دو قول بسازد.
11 - ر.ک: فلسفه چیست، ترجمه منوچهر بزرگمهر، ص21.
12 - ر.ک: درآمدی بر فلسفه، ترجمه اسدالله مبشری، ص18.
13 - ر.ک: ایدئولوژی تطبیقی، درس نهم و شانزدهم.
14 - برای توضیح بیشتر به کتب مفصل منطق و به کتاب آشنایی با علوم اسلامی ـ منطق و فلسفه، نوشته استاد شهید مطهری مراجعه کنید.
15 - ر.ک: قبسات، ص191.
16 - برای توضیح بیشتر، ر.ک: محمدتقی مصباح یزدی، چکیده چند بحث فلسفی، ص13ـ18.
17 - محمّد (47)، 12.
18 - اعراف (7)، 179.
19 - جاثیه (45)، 24.
20 - برای توضیح بیشتر به درس دوم از ایدئولوژی تطبیقی مراجعه کنید.
21 - ر.ک: دعای حضرت سیدالشهداء(علیه السلام)در روز عرفه.
22 - نظریه پدیدارشناسی ادموند هوسرل را نیز باید از مشتقات این نظریه به‌حساب آورد.
23 - ر.ک: ایدئولوژی تطبیقی، درس دهم و یازدهم؛ پاسداری از سنگرهای ایدئولوژیک، مقاله «دیالکتیک».
24 - ر.ک: ایدئولوژی تطبیقی، درس یازدهم و دوازدهم.
25 - ر.ک: تعلیقات ابن‌سینا، ص68، 88، 148؛ اسفار، ج3، ص498؛ نهایة الحکمة، مرحله 11، فصل 13.
26 - ر.ک: برهان شفا، مقاله 1، فصل 4؛ طبیعیات شفا، فن 6، مقاله 1، فصل 5.
27 - ر.ک: اسفار، ج1، ص49.
28 - ر.ک: المقاومات، ص175؛ المطارحات، ص361.
29 - ر.ک: التحصیل، ص286.
30 - ر.ک: اسفار، ج1، ص198 و ج2، ص236.