آموزش فلسفه جلد اول(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

‌‌‌‌‌‌درس نوزدهم‌‌: ‌‌‌‌‌‌ارزش شناخت

شامل:
— بازگشت به مسئله اصلی
— حقیقت چیست؟
— معیار بازشناسی حقایق
— تحقیق در مسئله
— ملاک صدق و کذب قضایا
— نفس‌الامر
﴿ صفحه 232 ﴾
﴿ صفحه 233 ﴾

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بازگشت به مسئله اصلی

دانستیم که مسئله اصلی شناخت‌شناسی این است که آیا انسان توان کشف حقایق و اطلاع بر واقعیات را دارد یا نه؟ و اگر دارد از چه راهی می‌تواند به آنها برسد؟ و معیار بازشناسی حقایق از پندارهای نادرست و مخالف با واقع چیست؟ و به دیگر سخن محور اصلی مباحث شناخت‌شناسی را مسئله «ارزش شناخت» تشکیل می‌دهد و سایر مسائل از مقدمات یا توابع این مبحث به‌شمار می‌روند.
و چون شناخت دارای انواع گوناگونی است، طبعاً مسئله ارزش شناخت هم ابعاد مختلفی خواهد داشت، ولی آنچه برای فلسفه اهمیت ویژه‌ای دارد، ارزشیابی شناخت عقلانی و اثبات توان عقل بر حل مسائل هستی‌شناسی و سایر شاخه‌های فلسفه است.
ما نخست به بررسی اقسام کلی شناخت پرداختیم و به این نتیجه رسیدیم که یک دسته از شناخت‌های انسان بی‌واسطه و حضوری، و به تعبیر دیگر یافتن خود واقعیت است. در چنین شناخت‌هایی جای احتمال خطا هم وجود ندارد، ولی نظر به اینکه این شناخت‌ها به تنهایی نیاز علمی بشر را رفع نمی‌کند، به بررسی علم حصولی و اقسام آن همت گماشتیم و نقش حس و عقل را در آنها روشن کردیم.
اکنون نوبت آن فرا رسیده که به مسئله اصلی بازگردیم و به تبیین ارزش شناخت‌های حصولی بپردازیم. با توجه به اینکه شناخت‌ حصولی، به معنای کاشف بالفعل از واقعیات، همان تصدیقات و قضایاست، طبعاً ارزشیابی شناخت‌های حصولی هم در دایره آنها انجام
﴿ صفحه 234 ﴾
می‌گیرد، و اگر سخنی از تصورات به میان بیاید، به‌صورت ضمنی و به عنوان اجزاء تشکیل‌دهنده قضایا خواهد بود.

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌حقیقت چیست؟

مشکل اساسی در باب ارزش شناخت این است که چگونه می‌توان اثبات کرد که شناخت انسان مطابق با واقع است؟ و این مشکل در موردی رخ می‌نماید که بین شناسنده و متعلق شناخت واسطه‌ای در کار باشد که به لحاظ آن، فاعل شناسایی، متصف به «عالم» و متعلق شناسایی، متصف به «معلوم» گردد. به دیگر سخن علم غیر از معلوم باشد، اما در موردی که واسطه‌ای در کار نباشد و عالم وجود عینی معلوم را بیابد، طبعاً جای چنین سؤالی هم نخواهد بود.
بنابراین شناختی که شأنیت حقیقت بودن ـ یعنی مطابق با واقع بودن ـ و خطا بودن ـ‌ یعنی مخالف با واقع بودن ـ را دارد، همان شناخت حصولی است و اگر شناخت‌ حضوری متصف به حقیقت شود، به معنای نفی خطا از آن است.
ضمناً تعریف «حقیقت» که در مبحث ارزش شناخت مورد بحث واقع می‌شود معلوم شد، یعنی عبارت است از صورت علمی مطابق با واقعیتی که از آن حکایت می‌کند. اما تعریف‌های دیگری که احیاناً برای حقیقت می‌شود، مانند تعریف پراگماتیست‌ها که «حقیقت عبارت است از فکری که در زندگی عملی انسان مفید باشد»، یا تعریف نسبیین که «حقیقت عبارت است از شناختی که مقتضای دستگاه ادراکی سالم باشد»، یا تعریف سومی که می‌گوید «حقیقت عبارت است از آنچه همه مردم بر آن اتفاق دارند»، یا تعریف چهارمی که می‌گوید «حقیقت عبارت است از شناختی که بتوان آن را با تجربه حسی اثبات کرد»، همه اینها در واقع فرار از موضوع بحث و شانه خالی کردن از پاسخ به سؤال اساسی در مبحث ارزش شناخت است و می‌توان آنها را به عنوان نشانه‌هایی از عجز تعریف‌کنندگان نسبت به حل این مسئله تلقی کرد. به فرض اینکه بتوان توجیه صحیحی برای بعضی از آنها ارائه داد،
﴿ صفحه 235 ﴾
یا آنها را حمل بر تعریف به لوازم اخص کرد (که تعریف صحیحی نیست)، ‌یعنی به عنوان ذکر نشانه‌های خاصی از بعضی از حقایق به‌حساب آورد، یا حمل بر اصطلاحات خاصی نمود، ولی به هر حال باید توجه داشت که هیچ‌کدام از این توجیهات راهی به‌سوی حل مسئله مورد بحث نمی‌گشاید و همچنان سؤال درباره حقیقت به معنای شناخت مطابق با واقع به حال خود محفوظ مانده، پاسخ صحیح و روشنگری می‌طلبد.