آموزش فلسفه جلد اول(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

‌‌‌‌‌‌خلاصه

1. دکارت، سنگ بنای شناخت یقینی را علم به ‌وجود شک قرار داد و خواست از این راه، وجود شک‌کننده (روح انسان) را اثبات کند. سپس وضوح و تمایز را به عنوان معیاری برای بازشناسی اندیشه‌های درست از نادرست معرفی کرد.
2. آغاز کردن از شک برای شروع بحث با شک‌گرایان صحیح است، ولی نمی‌توان آن را مقدم بر علم به نفس و دلیل وجود آن قرار داد. چنان‌که نمی‌توان وضوح و تمایز را به عنوان معیار شناخت ‌حقیقت پذیرفت.
3. در علم حصولی، شخص به‌وسیله صورت یا مفهوم ذهنی، از شی‌ء یا شخص درک‌شونده آگاه می‌شود، ولی در علم حضوری چنین واسطه‌ای وجود ندارد.
4. علم هرکس به ‌وجود خودش و به قوای نفسانی و احساسات و عواطف و سایر حالات روانی و به فعلی که بی‌واسطه از نفس صادر می‌شود، مانند تصمیم و اراده حضوری است.
5. صورت‌ها و مفاهیم ذهنی نسبت به اشیاء یا اشخاصی که از آنها حکایت می‌کنند، علم حصولی هستند ولی نفس، خود آنها را حضوراً می‌یابد.
6. خطا که عبارت است از عدم مطابقت ادراک با ادراک‌شونده، در جایی امکان تحقق دارد که ادراک با واسطه انجام گیرد؛ زیرا در چنین موردی جای این احتمال هست که صورت ادراکی مطابق با واقعیت معلوم نباشد، اما در علم حضوری که ذات معلوم مورد شهود عالم قرار می‌گیرد، جای چنین احتمالی نیست و همین است راز خطاناپذیری علم حضوری.
﴿ صفحه 174 ﴾
7. علم حضوری یک شهود بسیط است و در آن نه موضوع و محمولی وجود دارد و نه تحلیل و تفسیری؛ ولی همراه آن یک یا چند علم حصولی تحقق می‌یابد که ممکن است بعضی از آنها خطا باشد، مانند اشتهای کاذب و مکاشفاتی که همراه با تفسیرهای ذهنیِ غلط است.
8. علم حضوری دارای مراتب مختلفی است و ممکن است بعضی از آنها آگاهانه نباشد، مانند علم حضوری اغلب مردم به خدای متعالی.
9. علت اختلاف مراتب علم حضوری یا تفاوت درجات وجودی، ذات عالم است، مانند اختلاف علم نفس به خودش در مراتب مختلفی که از تجرد پیدا می‌کند، و یا تفاوت مراتب توجه نفس است مانند اختلاف احساس درد در اثر شدت و ضعف توجه.
10. ضعف علم حضوری ممکن است موجب تفسیر ذهنی غلط شود، چنان‌که کسانی می‌پندارند روحشان با بدنشان یکی است با اینکه علم حضوری به آن دارند.
﴿ صفحه 175 ﴾

‌‌‌‌‌‌درس چهاردهم‌‌: ‌‌‌‌‌‌علم حصولی

شامل:
— لزوم بررسی علم حصولی
— تصور و تصدیق
— اجزاء قضیه
— اقسام تصور
— تصورات کلی
— تحقیق درباره مفهوم کلی
— پاسخ یک شبهه
— بررسی نظریات دیگر
﴿ صفحه 176 ﴾
﴿ صفحه 177 ﴾

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌لزوم بررسی علم حصولی

دانستیم که علم حضوری، یافتن خود واقعیت عینی است و از‌این‌رو شک و شبهه‌ای در آن راه ندارد؛ ولی می‌دانیم که دایره علم حضوری محدود است و به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل شناخت‌شناسی را حل کند و اگر راهی برای بازشناسی حقایق در میان علوم حصولی نداشته باشیم، نمی‌توانیم منطقاً هیچ نظریه قطعی را در هیچ علمی بپذیریم و حتی بدیهیات اولیه هم قطعیت و ضرورت خودشان را از دست خواهند داد و از بداهت و ضرورت، تنها نامی برای آنها باقی خواهد ماند. بنابراین لازم است تلاش خود را برای ارزشیابی شناخت‌های حصولی و به‌دست آوردن معیار حقیقت در آنها ادامه دهیم و بدین‌منظور به بررسی انواع علم حصولی می‌پردازیم.