آموزش فلسفه جلد اول(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خلاصه

1. بعد از کانت، چند تن از فلسفه آلمانی با الهام گرفتن از اصالت عقل عملی در فلسفه وی و با بهره‌گیری از مایه‌های عرفانی برای جبران نقاط ضعف آن، مکتب فلسفی ویژه‌ای را ارائه کردند که به‌نام «رومانتیک» نامیده شد.
2. هگل با استفاده از پیش‌کسوتان (مانند فیخته) و معاصرینش (مانند شلینگ) و با بررسی نقادانه از سخنان ایشان، فلسفه جامع و نسبتاً منسجمی را به وجود آورد که به‌نام ایدئالیسم عینی نامیده شد.
3. به ‌نظر وی پدیده‌های جهان، اندیشه‌های روح مطلق‌اند که براساس قوانین منطق دیالکتیک به وجود می‌آیند و تکامل می‌یابند. اصول دیالکتیک در عین حال که اصولی منطقی و ذهنی هستند، بر عالم عینی و خارجی نیز حکم‌فرما می‌باشند؛ زیرا طبق این
﴿ صفحه 58 ﴾
نگرش ایدئالیستی، دوگانگی ذهن و عین برداشته می‌شود و همه پدیده‌های عینی، پدیده‌های ذهنی روح مطلق نیز به‌شمار می‌روند.
4. اگوست کنت برای اندیشه انسان، سه مرحله قائل بود: مرحله الهی و دینی؛ مرحله فلسفی و متافیزیکی؛ و مرحله علمی و تحققی که مرحله نهایی فکر بشر است و به چگونگی پیدایش (نه چرایی) پدیده‌ها و روابط آنها با یکدیگر می‌اندیشد؛ روابطی که قابل درک حسی و اثبات تجربی است و این، نهایت چیزی است که انسان، توان شناخت واقعی آن را دارد و هر آن چیزی که قابل درک بی‌واسطه حسی نباشد، علمی نخواهد بود بلکه یا از اساطیر مذهبی است و یا از اندیشه‌های فلسفی متافیزیکی.
5. فلسفه هگل به‌واسطه ضعف منطق و سستی پایه‌های عقلی‌اش، مورد انتقادهای گوناگونی قرار گرفت و از‌جمله دو خط کمابیش مخالف با آن به‌صورت اگزیستانسیالیسم و ماتریالیسم دیالکتیک در برابر آن پدید آمد.
6. محور اصلی اگزیستانسیالیسم، اختیار انسان در ساختن خویش و رقم زدن سرنوشت خویش است. این گرایش با انگیزه الهی و به‌وسیله یک کشیش دانمارکی به‌نام کی‌یرکگارد و با تأکید بر مسئولیت انسان در برابر خدای متعالی بنیاد گردید، ولی رفته‌رفته به‌صورت یک گرایش اومانیستی و بی‌تفاوت نسبت به دین، درآمد و امروز معروف‌ترین شاخه‌های آن، همان شاخه الحادی سارتر است.
7. ماتریالیسم دیالکتیک به‌وسیله مارکس و انگلس به وجود آمد و جوهر آن را انکار ماوراء طبیعت و نیز حرکت تکاملی جهان ماده براساس قوانین دیالکتیک و مخصوصاً قانون تضاد و تناقض تشکیل می‌دهد.
8. پراگماتیسم تنها مکتب فلسفی است که به‌وسیله اندیشمندان امریکایی پی‌ریزی گردیده و اساس آن را اهتمام به‌کار و ابتکار در برابر اندیشه و تعقل تشکیل می‌دهد، و حتی حقیقت را مساوی با فکری می‌داند که در مقام عمل به‌کار آید.
9. معروف‌ترین چهره این مکتب، ویلیام جیمس روان‌شناس معروف است که بر
﴿ صفحه 59 ﴾
تجربه‌های درونی و دینی تکیه می‌کرد و نماز و نیایش را بهترین ضامن سلامت روان و داروی شفابخش امراض روانی می‌دانست و تأثیر آن را، هم در زندگی خویش تجربه کرده بود و هم در بیماران روانی. وی همچنان بر اراده آزاد انسان تأکید می‌کرد؛ چیزی که مورد انکار روان‌شناسان حس‌گرا و پوزیتویست بوده و هست.
10. در طول تاریخ فلسفه غرب، جرقه‌های روشنگری در عقل‌ها و دل‌ها درخشیده، ولی در اثر پراکندگی نتوانسته است خط مستقیم پایداری را در تفکر فلسفی آن سامان رسم نماید، برخلاف فلسفه اسلامی که هیچ‌گاه از مسیر اصلی منحرف نشده و اختلاف گرایش‌های فرعی، بر غنا و نضج آن افزوده است.
﴿ صفحه 60 ﴾
﴿ صفحه 61 ﴾

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌درس چهارم ‌: ‌‌‌‌‌‌معانی اصطلاحی علم و فلسفه

شامل:
— مقدمه
— اشتراک لفظی معانی اصطلاحی «علم»
— معانی اصطلاحی «فلسفه»
— فلسفه علمی
﴿ صفحه 62 ﴾
﴿ صفحه 63 ﴾

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مقدمه

در درس اول اشاره شد که واژه فلسفه از آغاز به‌صورت اسم عامی، بر همه علوم حقیقی (غیرقراردادی) اطلاق می‌شد، و در درس دوم اشاره کردیم که در قرون وسطا قلمرو فلسفه وسعت یافت و بعضی از علوم قراردادی مانند ادبیات و معانی و بیان را دربرگرفت، و در درس سوم دانستیم که پوزیتویسم، شناخت علمی را در مقابل شناخت فلسفی و متافیزیکی قرار می‌دهد و تنها علوم تجربی را شایسته نام «علمی» می‌داند.
طبق اصطلاح اول که در عصر اسلامی نیز رواج یافت، فلسفه دارای بخش‌های مختلفی است که هر بخشی از آن به‌نام علم خاصی نامیده می‌شود و طبعاً تقابلی بین فلسفه و علم وجود نخواهد داشت. اما اصطلاح دوم، در قرون وسطا در اروپا پدید آمد و با پایان یافتن آن دوران، متروک گردید.
اما طبق اصطلاح سوم که هم‌اکنون در مغرب‌زمین رواج دارد، فلسفه و متافیزیک در برابر علم قرار می‌گیرد و چون این اصطلاح کمابیش در کشورهای شرقی هم رایج ‌شده، لازم است توضیحی پیرامون علم و فلسفه و متافیزیک و نسبت بین آنها داده شود و ضمناً اشاره‌ای به اقسام علوم و دسته‌بندی آنها نیز بشود.
پیش از پرداختن به این مطالب، نکته‌ای را درباره اشتراک لفظی واژه‌ها، و اختلاف معانی و اصطلاحات یک لفظ، یادآور می‌شویم که از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و غفلت از آن، موجب مغالطات و اشتباه‌کاری‌های فراوانی می‌گردد.
﴿ صفحه 64 ﴾