رستگاران

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی

تفسیر آیه 72 سوره فرقان با الهام از نگاه مذكور

اكنون به قرینه این آیه و به جهت تشابهى كه بین آن و آیه مورد بحث ما وجود دارد، مى‌توانیم بگوییم این آیه از سوره فرقان نیز درباره لغو كلامى است. همچنین اصولا بارزترین مصداق لغو، لغو كلامى است. بر این اساس، احتمال قوى مى‌رود كه معناى جمله «وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراما» این باشد كه عبادالرحمان وقتى به كسانى برخورد مى‌كنند كه آنها را مورد تمسخر و توهین قرار داده و سخنان نابخردانه مى‌گویند، كریمانه و بزرگوارانه از كنار این مسأله عبور مى‌كنند و آن بى‌خردان را به حال خود وامى‌گذارند.
اگر این آیه را به این صورت معنا كنیم، آن‌گاه مفاد آن بسیار نزدیك مى‌شود به مفاد آیه «وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاما» كه جزو اولین صفاتى بود كه براى عبادالرحمان ذكر شد و بحث آن گذشت. بدین ترتیب، مضمون این سه آیه (إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ...، إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ...، إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ...) یكى مى‌شود و معناى عبارت «إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراما» این مى‌شود كه عبادالرحمان هنگامى كه به كسانى برخورد مى‌كنند كه سخن لغوى به آنها مى‌گویند، با متانت و بزرگوارى از كنار این امر مى‌گذرند و با آنها درگیر نمى‌شوند.
احتمال دیگر در این آیه این است كه لغو را تعمیم دهیم و بگوییم اختصاصى به «لغو كلامى» ندارد و هرگونه لغوى را شامل مى‌شود. همچنین، تعمیم دیگرى به این صورت قائل شویم كه بگوییم لغو اعم است از این‌كه به صورتى باشد كه تعرضى به عبادالرحمان داشته باشد یا لغوى باشد كه تعرضى به عبادالرحمان ندارد و صرفاً همین است كه عده‌اى براى خودشان در جایى مشغول گناهى هستند. بر این اساس مفاد آیه این مى‌شود كه عبادالرحمان اگر با هرگونه لغوى از ناحیه دیگران مواجه شوند، با متانت و بزرگوارى از آن عبور مى‌كنند و به كار خود مى‌پردازند.
نكته‌اى كه در مورد «نهى از منكر» گفتیم در این احتمال نیز تكرار مى‌شود. مسلّماً این‌گونه نیست كه اگر زمینه نهى از منكر وجود داشته باشد عبادالرحمان بى‌اعتنا و به اصطلاح كریمانه از كنار گناه دیگران عبور مى‌كنند! ترك واجب هنر نیست تا بگوییم یكى از اوصاف عبادالرحمان این است كه نهى از منكر نمى‌كنند! نهى از منكر از واجبات قطعى و مسلّم اسلامى است و هر مسلمانى، بهویژه اگر از «عباد الرحمان» باشد، وظیفه دارد كه به انجام آن اقدام كند.
﴿ صفحه 310 ﴾
از این رو آیاتى كه در زمینه نهى از منكر وارد شده قرینه قطعى است بر این‌كه عبور كریمانه از كنار لغو و گناه كه در این آیه آمده، مربوط به جایى است كه زمینه و شرایط نهى از منكر وجود ندارد. اصولا نهى از منكر از جمله ضروریات دین است و حتى اگر هیچ آیه و روایتى هم نمى‌بود، باز هم این آیه را مخصوص به مواردى مى‌دانستیم كه شرایط نهى از منكر مهیا نیست. براى مثال، یكى از شرایط نهى از منكر «احتمال تأثیر» است. از این رو اگر انسان هیچ احتمال تأثیر نمى‌دهد و یقین دارد كه حرف و سخنش به جایى نخواهد رسید، در این‌جا نهى از منكر بر او واجب نخواهد بود. فرض كنید اگر مؤمنى عبورش به مجلس عروسى یا عیش و نوشى افتاد كه همه از خود بى‌خودند و با سروصدا به رقص و پاى‌كوبى مشغولند، بدیهى است كه در میان آن همه سروصدا و عربده‌هاى مستانه، اصلا صداى انسان به گوش كسى نمى‌رسد تا بخواهد نهى از منكر كند. بحث این آیه و این‌كه عبادالرحمان در برخورد با لغو این‌گونه‌اند كه «مَرُّوا كِراما» مربوط به چنین مواردى است.
نكته دیگر این است كه منظور از عبور كریمانه این است كه انسان در چنین موقعیت‌هایى مراقب باشد دامان خودش به گناه آلوده نشود. در برخى تفاسیر، از جمله «كشّاف» و «مجمع‌البیان» شواهدى آورده شده بر این‌كه وقتى گفته مى‌شود «مَرَّتَكَرُّما»، مقصود این است كه طورى عبور كرد كه خودش به آن كار آلوده نشود. به تعبیرى، مى‌توانیم بگوییم «مَرَّتَكَرُّما» به معناى «دامن برگرفتن از كارى» است. به عبارت دیگر، مقصود این است كه فرد خودش را عزیزتر و گرامى‌تر از آن داشت كه خود را به آن كار آلوده كند. بنابراین، یكى از اوصاف عبادالرحمان این است كه در صورت مواجهه با گناه‌كاران و مجالس آنان، مراقبند كه آلوده نشوند و مشاركتى در گناه آنان نداشته باشند.

هشدار در مورد یك آفت اخلاقى

در هر صورت، یك نكته كلى كه از مجموع این آیات (55 قصص، 72 فرقان و 3 مؤمنون) و آیات مشابه آنها مى‌توان به دست آورد این است كه زمینه یك آفت اخلاقىِ اجتماعى در انسان وجود دارد كه باید نسبت به آن بسیار مراقب باشد تا گرفتار آن نگردد. به ویژه
﴿ صفحه 311 ﴾
اگر مراد از لغو، هرگونه سخن باطلى باشد، آن‌گاه اهمیت این مسأله بیشتر مى‌شود. تأثیرات سوء اخلاقى، اعتقادى و رفتارىِ این مسأله، حاصل از هم‌نشینى با اهل گناه و كج‌اندیشان و بداندیشان است. قرآن كریم نسبت به این مسأله حساسیت خاصى نشان داده و از مؤمنان خواسته كه توجه ویژه‌اى به آن داشته باشد. به جز سه آیه‌اى كه به آن اشاره كردیم، نمونه‌اى دیگر از این آیات در سوره نساء آمده است:
وَقَدْ نَزَّلَ عَلَیْكُمْ فِی الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللهِ یُكْفَرُ بِها وَیُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى یَخُوضُوا فِی حَدِیث غَیْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللهَ جامِعُ الْمُنافِقِینَ وَالْكافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعا؛(320)و همانا [خداوند] در كتاب [قرآن] بر شما نازل كرده كه: هرگاه شنیدید آیات خدا مورد انكار و ریشخند قرار مى گیرد، با آنان منشینید تا به سخنى غیر از آن درآیند؛ چرا كه در این صورت شما هم مثل آنان خواهید بود. خداوند منافقان و كافران را همگى در دوزخ گرد خواهد آورد.
تعبیر «خوض» كه در این آیه آمده (یَخُوضُوا)، در ادبیات متعارف عرب كمتر دیده مى‌شود اما در قرآن كریم در موارد متعددى (حدود 15 بار) به كار رفته است. از جمله در سوره «مدّثّر» چنین مى‌خوانیم:
كُلُّ نَفْس بِما كَسَبَتْ رَهِینَةٌ * إِلاّ أَصْحابَ الْیَمِینِ * فِی جَنّات یَتَساءَلُونَ * عَنِ الْمُجْرِمِینَ * ما سَلَكَكُمْ فِی سَقَرَ * قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّینَ * وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِینَ* وَكُنّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِین؛(321) هركس در گرو اعمال خویش است، مگر یاران دست راست، [كه] در باغ‌هاى بهشتند [و] سؤال مى‌كنند از مجرمان: چه چیز شما را به دوزخ وارد ساخت؟ گویند: ما از نمازگزاران نبودیم، و بینوایان را اطعام نمى‌كردیم، و پیوسته با اهل باطل هم‌نشین و هم‌صدا بودیم.
همان‌گونه كه در این آیات آمده، یكى از اسباب جهنمى شدن جهنمیان، «خوض با خائضین» و هم‌نشینى و هم‌داستان شدن با افراد ناباب است. «خوض» به معناى «فرو رفتن» در امرى و كاملا درگیر آن شدن است. گاهى كسانى دور هم مى‌نشینند و درباره
﴿ صفحه 312 ﴾
موضوعى شروع به بحث مى‌كنند، به طورى كه كاملا متمركز در آن بحث مى‌شوند و تمام حواسشان معطوف آن مى‌گردد. یا افرادى وارد یك كار دسته‌جمعى مى‌شوند و همه با هم مجدّانه در انجام آن مشاركت مى‌كنند. در این موارد تعبیر «خوض مع الخائضین» به كار مى‌رود. البته در قرآن كریم در تمامى مواردى كه این واژه به كار رفته، داراى معناى منفى و مربوط به جایى است كه گروهى در انجام كار باطلى با هم مشاركت مى‌كنند و همگى كاملا درگیر آن مى‌شوند.
در هر صورت، این آیات در واقع ناظر به یكى از گرایش‌هاى فطرى انسان به نام «تقلید» است. این گرایش به خصوص در جوانان و نوجوانان قوى‌تر است و این گروه خیلى سریع‌تر هم‌شكل و هم‌رنگ دوستان و اقران و همگنان خود مى‌شوند. این گرایش كه گاهى از آن به «هم‌رنگ شدن با جماعت» نیز تعبیر مى‌شود، ذاتاً امرى ناپسند و نامطلوب نیست و آثار مثبت متعدد و فراوانى در زندگى انسان دارد. بسیارى از یادگیرى‌هاى كودكان بر اساس «تقلید» صورت مى‌گیرد. در فرهنگ‌پذیرى و جامعه‌پذیرى و استفاده از صفات خوب دیگران، تقلید عاملى مهم و اساسى به شمار مى‌رود. بسیارى از جوانان و نوجوانانى كه متدین و مسجدى و اهل نماز و روزه مى‌شوند، عامل مهم و اصلى آن، تقلید و هم‌نشینى و مصاحبت با دوستان خوب و متدین است. در سال‌هاى دفاع مقدس، افراد فراوانى بودند كه عامل اصلى جبهه‌اى شدن آنان دوستان و رفقاى جبهه‌اى بود. بسیار اتفاق مى‌افتاد كه رفتن یك نفر به جبهه، عامل و انگیزه‌اى مى‌شد براى آن‌كه افراد متعددى به جهت ارتباط و مصاحبت با او پشت سرش راهى جبهه مى‌شدند. بسیارى از اوقات، مسجدى و هیأتى بودن یك نفر در یك كلاس موجب مى‌شود عده زیادى از هم‌كلاسى‌هاى او نیز اهل مسجد و هیأت شوند.
از این رو، تقلید و تمایل به هم‌رنگى با دیگران، عاملى است كه خداوند در روح و ضمیر انسان قرار داده و آدمى تحت تأثیر آن، تمایل دارد كه با هم‌سن و سال‌ها و اقران خود شباهت و هم‌كارى و هم‌شكلى داشته باشد.
با این همه، مانند بسیارى از غرایز انسانى دیگر، تقلید نیز همیشه در جهت مثبت عمل نمى‌كند و مى‌تواند آثار و نتایج منفى نیز به جاى بگذارد. اگر انسان به دوست و
﴿ صفحه 313 ﴾
رفیق بد مبتلا شود، این‌بار در اثر همین عامل تقلید و تمایل به هم‌رنگى با دیگران، به ورطه سقوط مى‌افتد و فاسد مى‌شود. به تعبیر قرآن، بسیارى از جهنمیان در روز قیامت مى‌گویند یكى از عواملى كه سبب شد ما به جهنم كشیده شویم این بود كه با افراد ناباب و نااهل سروكار داشتیم: كُنّا نَخُوُضُ مَعَ الْخائِضین.
انسان نباید فقط براى این‌كه مى‌بیند دوستان، هم‌سن و سالان، همسایگان و یا بستگانش چیزى مى‌گویند و راهى را انتخاب كرده‌اند و یا كارى را انجام مى‌دهند، با آنها همراهى و هم‌نوایى كند. نباید بدون تحقیق و دلیل و منطق و بى‌آن‌كه از قصد و نیت افراد مطلع باشیم، از مرام و مسلك، اندیشه و تفكر، و رفتار و كردار آنها تقلید كنیم. این در واقع همان منطقى است كه مى‌گوید: خواهى نشوى رسوا هم‌رنگ جماعت شو! چنین رویكردى مى‌تواند به «خوض با خائضان» و در نهایت، سقوط در جهنم منجر شود.
اصولا نفسِ حضور در جمع افراد منحرف خطرناك است، گرچه انسان خود، مرام و مسلك آنها را تأیید نكند و با آنها عملا همراهى ننماید. آیه‌اى كه از سوره نساء ذكر كردیم همین مطلب را متذكر گردیده و با لحنى بسیار شدید نسبت به آن هشدار داده است:
وَقَدْ نَزَّلَ عَلَیْكُمْ فِی الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللهِ یُكْفَرُ بِها وَیُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى یَخُوضُوا فِی
حَدِیث غَیْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللهَ جامِعُ الْمُنافِقِینَ وَالْكافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعا؛(322) و همانا [خداوند]در كتاب [قرآن] بر شما نازل كرده كه: هرگاه شنیدید آیات خدا مورد انكار و ریشخند قرار مى گیرد، با آنان منشینید تا به سخنى غیر از آن درآیند، چرا كه در این صورت شما هم مثل آنان خواهید بود. خداوند منافقان و كافران را همگى در دوزخ گرد خواهد آورد.
مى‌فرماید: اگر مشاهده كردید كه گروهى دور هم جمع شده‌اند و نسبت به دین و مسائل دینى و آیات الهى مشغول شبهه‌افكنى هستند و نسبت به آنها تحقیر و توهین روا مى‌دارند و آنها را به تمسخر گرفته‌اند، در جمع آنها شركت نكنید. در این مسأله تفاوتى نمى‌كند كه آن گروه چه كسانى باشند: دوستان، همسایگان، هم‌كلاسى‌ها، هم‌سن و سال‌ها، و یا اقوام و بستگان. مى‌فرماید، مادام كه چنین سخنانى در جمع ایشان مطرح
﴿ صفحه 314 ﴾
مى‌شود با آنان هم‌نشین مشوید و صبر كنید تا به گفتوگوى دیگرى درآیند: فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى یَخُوضُوا فِی حَدِیث غَیْرِه. سپس تأكید مى‌كند كه اگر این دستورالعمل را مراعات نكردید و رفتید و با آنان هم‌نشین شدید، شما نیز مثل آنها خواهید شد: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُم. در پایان نیز مى‌فرماید هم‌نشینى با چنین كسانى روح ایمان را در انسان تضعیف مى‌كند و او را به جرگه نفاق و منافقان وارد مى‌سازد؛ و بدانید كه كفر و نفاق با یكدیگر تفاوتى ندارند و سرانجامِ هر دو جهنم و دوزخ خواهد بود: إِنَّ اللهَ جامِعُ الْمُنافِقِینَ وَالْكافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعا.
اهمیت این مطلب به حدّى است كه غیر از این آیه كه خطاب به همه مؤمنان است، در آیه‌اى دیگر به طور خاص، شخص پیامبر(صلى الله علیه وآله) را مخاطب ساخته و همین مسأله را گوشزد مى‌كند:
وَإِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى یَخُوضُوا فِی حَدِیث غَیْرِهِ وَإِمّا یُنْسِیَنَّكَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمِین؛(323) و هرگاه كسانى را دیدى كه [به قصد تخطئه] در آیات ما فرو رفته‌اند، از ایشان روى برتاب، تا در سخنى غیر از آن درآیند. و اگر شیطان تو را [در این باره]به فراموشى انداخت، پس از توجه، [دیگر] با آن قوم ستم‌كار منشین.
البته این آیه از آن باب است كه مى‌گویند: به در بگو كه دیوار بشنود. روشن است كه شیطان بر پیامبر(صلى الله علیه وآله) مسلط نمى‌شود و او را بر آن حضرت راهى نیست. از این رو، این آیه نیز در واقع خطاب به مؤمنان است، با این تفاوت كه با مخاطب ساختن پیامبر(صلى الله علیه وآله) خواسته تأكید و اهمیت فوق‌العاده مطلب را برساند. در واقع «خوض در آیات الهى» یكى از مصادیق لغو است، و با توجه به این وصف عبادالرحمان كه «وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراما»، آنان از این كار مبّرا و بركنار هستند. به عبارت دیگر، خود عبادالرحمان كه شأنشان اجلّ از این است كه «خوض در آیات الهى» داشته باشند، اما غیر از آن اگر عبورشان هم به كسانى افتاد كه سرگرم خوض در آیاتند، با آنها هم‌نشین نمى‌شوند. عبادالرحمان در چنین صحنه‌اى نیز، مانند هر لغو دیگرى، كسانى را كه به چنین كارى مبادرت مىورزند به حال خود وامى‌گذارند و مراقبند كه دامانشان به آلودگى آنها آلوده
﴿ صفحه 315 ﴾
نگردد. گویا جلسات این قبیل افراد مركز و منبع تجمع آلودگى‌ها و ویروس‌هاى مختلف فكرى و فرهنگى است و انسان باید از كنار آن بسیار با احتیاط عبور نماید و دامانش را كاملا جمع كند تا دچار آلودگى نشود.
این‌گونه تعبیرات قرآن، همگى ناظر به تأثیر سوء دوستان و هم‌نشینان ناباب و نااهل است و قرآن كریم با هشدار نسبت به این مسأله، از مؤمنان مى‌خواهد كه در مورد آنْ مراقبت لازم را به عمل آورند.
در هر صورت، این مسأله كاملا جدّى است و مجالست و مؤانست با اهل گناه، با اهل فساد، با كسانى كه سخنان بى‌جا مى‌گویند و اباطیل به هم مى‌بافند، در روح انسان اثر دارد و مى‌تواند او را به كفر و نفاق بكشاند. این امر به‌خصوص در مورد جوانان جدّى‌تر است، چرا كه جوان زودتر از دیگران تحت تأثیر رفتار جمعى و دوستان و هم سن و سالان خود قرار مى‌گیرد. قرآن كریم در جایى دیگر از همین سوره فرقان، اثر دوست و هم‌نشین ناباب و نااهل را این‌گونه بیان كرده است:
وَیَوْمَ یَعَضُّ الظّالِمُ عَلى یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً * یا وَیْلَتى لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلاً * لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِی وَكانَ الشَّیْطانُ لِلإِْنْسانِ خَذُولا؛(324) و [روز قیامت] روزى است كه ستم‌كار دست‌هاى خود را مى‌گزد [و]مى‌گوید: «اى كاش با پیامبر راهى برمى‌گرفتم. اى واى، اى كاش فلانى را دوست [خود]نگرفته بودم. او [بود كه] مرا به گمراهى كشانید، پس از آن‌كه قرآن به من رسیده بود.» و شیطان همواره خواركننده انسان بوده است.
در جدّى بودن و اهمیت این خطر همین بس كه قرآن كریم در این آیات مورد بحث از سوره فرقان، در كنار ترك گناهان كبیره‌اى همچون شرك، قتل نفس و فحشا، یكى از اوصاف سلبى عبادالرحمان را نیز عبور كریمانه از لغو ذكر مى‌كند. به راستى چه تناسبى است بین این گناهان و اجتناب از هم‌نشینى با اهل لغو، كه قرآن كریم آنها را در كنار هم ذكر كرده است؟! این در حالى است كه حتى برخى از مصادیق این مجالست را شاید نتوان حرام هم دانست. براى مثال، اگر كسى مطمئن باشد كه حضور و نشستنش در چنین
﴿ صفحه 316 ﴾
مجلسى هیچ تأثیر سوئى بر او ندارد، شاید این كار او حرام نباشد. اما با این حال عبادالرحمان در همین فرض نیز مرتكبان لغو را به حال خود رها مى‌كنند و از حضور در جمع آنان خوددارى مى‌ورزند. همه اینها به لحاظ این نكته تربیتى است كه معاشرت با افراد ناباب به قدرى در معرض انحراف و سقوط است كه انسان‌هاى مؤمن باید در حدّ گناهان كبیره‌اى همچون شرك و فحشا و قتل نفس آن را بزرگ بشمارند و از مراوده با دوستان بد و نااهل جداً برحذر باشند.
﴿ صفحه 317 ﴾

درس هفدهم: برخورد عبادالرحمان با آیات الهى

﴿ صفحه 318 ﴾
﴿ صفحه 319 ﴾
وَالَّذِینَ إِذا ذُكِّرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ لَمْ یَخِرُّوا عَلَیْها صُمًّا وَعُمْیانا؛(325) و [عبادالرحمان]كسانى‌اند كه چون آیات پروردگارشان به آنان گوشزد شود، كر و كور روى آنها نمى‌افتند.