رستگاران

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی

درس هشتم: عبادالرحمان

﴿ صفحه 146 ﴾
﴿ صفحه 147 ﴾
وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الأَْرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاما؛(154) و بندگان خداى رحمان كسانى‌اند كه روى زمین به نرمى [و بى‌تكبر] راه مى‌روند، و چون نادانان ایشان را مورد خطاب قرار دهند [و سخنان نابخردانه گویند] به ملایمت پاسخ مى‌دهند.

قرآن و معرفى الگوها در قالب بیان اوصاف

یكى از شیوه‌هاى قرآن كریم در بیان مطالب این است كه مجموعه‌اى از صفات مطلوب و صفاتى را كه مورد امر و تأكید خداى متعال است، تحت عنوانى خاص بیان مى‌كند، به نحوى كه موجب ترغیب دیگران براى كسب این صفات باشد. براى مثال، همچنان‌كه پیش از این اشاره كردیم، در ابتداى سوره بقره، پس از ذكر عنوان «متقین» اوصافى را براى آنان بیان مى‌كند:
الم* ذلِكَ الْكِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدىً لِلْمُتَّقِینَ * الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَمِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ * وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَیْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالاْخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ؛(155) این است كتابى كه در [حقانیت] آن هیچ تردیدى نیست، [و]مایه هدایت تقوا پیشگان است؛ آنان كه به غیب ایمان مى آورند و نماز را برپا مى دارند و از آنچه به ایشان روزى داده ایم انفاق مى كنند، و آنان كه بدان چه به سوى تو فرود آمده و به آنچه پیش از تو نازل شده است ایمان مى آورند و به آخرت یقین دارند.
﴿ صفحه 148 ﴾
در ادامه نیز تضمین مى‌كند كسانى كه چنین اوصافى دارند از هدایت الهى برخوردارند و رستگارى از آنِ ایشان است:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون؛(156) آنانند كه از هدایتى از جانب پروردگارشان برخوردارند و آنها همان رستگارانند.
همان‌گونه كه در جلسه گذشته توضیح دادیم، از این آیات شریفه استفاده مى‌شود كه «مفلح» و رستگار كسى است كه اهل «تقوا» باشد و «متقى» نیز كسى است كه داراى چنین اوصافى باشد. به عبارت دیگر، قرآن كریم در این آیات، با مساوى دانستن «مفلحین» و «متقین»، بر اساس شیوه مألوف خود كه بدان اشاره كردیم، صفاتى را در معرفى آنان ذكر مى‌كند. این شیوه در موارد مختلفى از قرآن كریم به كار رفته است، كه باز براى نمونه مى‌توان به این آیه از سوره بقره، كه پیش از این نیز آن را ذكر كردیم، اشاره كرد:
لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآْخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبى وَالْیَتامى وَالْمَساكِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسّائِلِینَ وَفِی الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَالضَّرّاءِ وَحِینَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُون؛(157) نیكوكارى آن نیست كه روى خود را به سوى مشرق و [یا] مغرب بگردانید، بلكه نیكى آن است كه كسى به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و كتاب [آسمانى] و پیامبران ایمان آورَد، و مال [خود] را با وجود دوست داشتن آن به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان و گدایان و در [راه آزاد كردن]بندگان بدهد، و نماز را برپاى دارد و زكات را بدهد، و آنان كه چون عهد بندند به عهد خود وفا كنند، و در سختى و زیان، و به هنگام جنگ شكیبایانند؛ آنانند كسانى كه راست گفته‌اند، و آنان همان پرهیزگارانند.
صدر این آیه اشاره دارد به برخى سنّت‌هاى قومى و قبیله‌اى بى‌پایه و اساس كه در زمان
﴿ صفحه 149 ﴾
جاهلیت بین اعراب وجود داشت و آنان كارهایى را به عنوان مصادیق نیكوكارى و «بِرّ» مى‌دانستند. براى مثال، مى‌گفتند در ایام حج نباید از درِ خانه وارد شد، و از این رو از بالاى دیوار وارد خانه‌هایشان مى‌شدند! یا در عباداتشان بسیار اهتمام داشتند كه رویشان حتماً به سمت خاصى باشد، و امورى از این قبیل كه هیچ اصالت و واقعیتى نداشت. قرآن مى‌فرماید انجام این‌گونه كارها دلیل برّ و نیكى نیست.
طبیعى است كه هر فردى مایل است انسانى خوب و اهل برّ و نیكى باشد و هیچ كس را نمى‌توان پیدا كرد كه بگوید من دوست دارم انسان بدى باشم. حتى كسانى هم كه كار بدى مرتكب مى‌شوند سعى دارند به گونه‌اى آن را توجیه نمایند.
در هر صورت، همه انسان‌ها دوست دارند حتى به ظاهر هم كه شده، افرادى خوب و نیكوكار باشند، و در این مقدار از مسأله اختلافى وجود ندارد. آنچه در این میان مشكل‌آفرین و دردسرساز مى‌شود این است كه در تعیین مصادیق برّ و نیكى اختلاف نظرهاى فراوانى وجود دارد. قرآن كریم در این آیه مى‌فرماید خوبى این نیست كه رویتان را به این سو یا آن سو كنید، بلكه اگر به دنبال برّ مى‌گردید و مى‌خواهید انسانى خوب و اهل برّ باشید، بدانید كه انسان نیكوكار كسى است كه اهل این كارها باشد:
آمَنَ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآْخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبى وَالْیَتامى وَالْمَساكِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسّائِلِینَ وَفِی الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَالضَّرّاءِ وَحِینَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ.
همان‌گونه كه ملاحظه مى‌شود، قرآن كریم بر اساس همان روش كلى كه در ابتداى بحث اشاره شد، در این آیه نیز براى معرفى نیكوكاران و كسانى كه اهل «برّ» هستند مجموعه‌اى از صفات و افعال را ذكر كرده است. اگر این صفات با آنچه كه در آیات ابتداى سوره بقره در وصف «متقین» آمده است مقایسه گردد، جهات اشتراك متعددى بین آنها دیده مى‌شود. از همین رو مى‌بینیم در پایان این آیه و پس از ذكر صفات و افعال مذكور، چنین كسانى را به عنوان «متقین» معرفى مى‌كند: أُولئِكَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُون.
﴿ صفحه 150 ﴾
تفاوت‌هایى هم كه بین این آیه و آیات ابتدایى سوره بقره در توصیف متقین وجود دارد، بخشى از آن به تفاوت در «اجمال» و «تفصیل» باز مى‌گردد. در هر دوجا بحث ایمان به اصول دین، یعنى توحید و نبوت و معاد آمده، ولى در آیه 177 ایمان به ملائكه نیز آورده شده است. ذكر ملائكه در این‌جا در واقع از آن جهت است كه آنان واسطه «وحى» هستند و بنابراین از لوازم و دنباله‌هاى ایمان به «نبوت» به شمار مى‌روند. پس یك تفاوت این است كه در این آیه ایمان به «نبوت» كمى تفصیلى‌تر ذكر شده است. تفاوت اجمال و تفصیل دیگر مربوط به موضوع «زكات» و «انفاق» است. گرچه در هر دوجا یكى از صفات متقین انفاق كردن و دادن زكات ذكر گردیده، اما در آیات ابتدایى سوره بقره این مطلب به اجمال آمده بود، در حالى كه در این آیه مقدارى تفصیل داده شده و علاوه بر اصل انفاق، مواردى هم كه انفاق در آنها صورت مى‌گیرد بیان شده است.

گروهى به نام «عبادالرحمان»

در هر صورت، یكى از روش‌هاى قرآن در بیان مطالب این است كه عنوانى را ذكر مى‌كند و براى معرفى و توضیح آن، مجموعه‌اى از صفات و افعال را بیان مى‌دارد. تا این‌جا ما در جلسات گذشته، یكى از این موارد را كه مربوط به آیات ابتدایى سوره «مؤمنون» مى‌شد به تفصیل مورد بحث قرار دادیم و در ضمن آن، در همین زمینه به آیاتى از سوره «معارج» و همچنین آیات ابتدایى سوره «بقره» نیز اشاره كردیم. اكنون برآنیم كه طى چند جلسه نمونه‌اى دیگر از این موارد را كه در سوره «فرقان» و در معرفى «عباد الرحمان» آمده است مورد بحث و گفتوگو قرار دهیم. این آیات این‌گونه آغاز مى‌شود:
وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الأَْرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاما؛(158) و بندگان خداى رحمان كسانى‌اند كه روى زمین به نرمى [و بى‌تكبر] راه مى روند، و چون نادانان ایشان را مورد خطاب قرار دهند [و سخنان نابخردانه گویند] به ملایمت پاسخ مى‌دهند.
در جلسات پیشین درباره «مفلحان» بحث مى‌كردیم، اما در سوره «فرقان» عنوان جدیدى
﴿ صفحه 151 ﴾
به نام «عباد الرحمان» مطرح است. قبل از آن‌كه به بررسى صفات «عباد الرحمان» كه در سوره فرقان آمده است بپردازیم، مناسب است تأملى در خود این عنوان داشته باشیم.
قرآن كریم در موارد متعددى انسان‌ها را با عنوان «عباد» یاد كرده است. این كلمه در قرآن گاهى به تنهایى و بدون اضافه شدن به چیز دیگرى آمده است؛ نظیر این آیه كه مى‌فرماید:
إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ عِبادٌ أَمْثالُكُم؛(159) هر آینه كسانى را كه غیر از خدا مى خوانید، بندگانى همچون خود شما هستند.
و گاه نیز این كلمه به كلمه‌اى دیگر اضافه شده است، كه البته مضاف الیه آن در همه موارد یكى نیست و تفاوت مى‌كند؛ براى نمونه مى‌توان به مواردى نظیر عِبادَ الله،(160) عِبادُ الرَّحْمن،(161) عِبادِی،(162) عِبادِك،(163)
عِبادِه(164) و عِبادِنَا(165) اشاره كرد.
قرآن كریم از سوى دیگر نیز خداى متعال را نسبت به بندگان، «مولا» یا «ولىّ» مى‌نامد. «مولا» و «ولىّ» هر دو از یك ریشه و تقریباً به یك معنا هستند، گرچه از نظر ادبى اندك تفاوتى با یكدیگر دارند كه این مقال جاى پرداختن به آن نیست.
به هر حال، به طور كلى، این‌كه بگوییم «مردم بندگان خدا هستند و خداوند مولاى آنان است»، به خودى خود بار ارزشى خاصى ندارد و نظیر آن است كه بگوئیم «مردم مخلوق خدا هستند و خداوند خالق آنها است». اما در مواردى، به خصوص آن‌جا كه این كلمه (عباد) به یاى متكلم و یا وصفى از اوصاف خداوند اضافه گردد و «عبادى» و یا، براى مثال، «عباد الرحمان» گفته شود، بار ارزشى خاصى دارد و نكته‌اى خاص در آن لحاظ مى‌گردد. در این موارد به لحاظ نكته و
﴿ صفحه 152 ﴾
لطافت خاصى كه مدنظر است، به جاى آن‌كه از تعابیرى نظیر «ناس» یا «بنى آدم» و مانند آنها استفاده شود، كلماتى همچون «عبادى» و «عباد‌الرحمن» و نظایر آنها به كار مى‌رود. براى مثال، در سوره بقره مى‌فرماید:
وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُون؛(166) و هرگاه بندگان من از تو درباره من بپرسند [بگو]من نزدیكم، و دعاى دعاكننده را ـ به هنگامى كه مرا بخواند ـ اجابت مى‌كنم. پس [آنان] باید دعوت مرا اجابت كنند و به من ایمان آورند، باشد كه راه یابند.
در این آیه نفرموده: «اذا سألك الناس عنى: هرگاه كه مردم از تو درباره من بپرسند»، بلكه تعبیر «عبادى» را به كار برده كه بسیار لطیف و عاطفى و ترغیب‌كننده است. خداى متعال در این‌جا با تعبیر «عبادى» در واقع بسیار دوستانه و با مهربانى با انسان‌ها سخن مى‌گوید و با منتسب كردن آنان به خود، گویا این‌گونه القا مى‌كند كه مردم بندگان من هستند و جایى و كسى جز مرا ندارند كه بخواهند درد دلشان را به او بگویند و حاجاتشان را از او طلب كنند. در ادامه آیه نیز با تأكید بر این‌كه من به بندگانم بسیار نزدیكم، آنها را تشویق و ترغیب مى‌كند كه به اجابت خداوند امیدوار باشند و حتماً او را بخوانند و حاجاتشان را از درگاه او مسألت نمایند.
نمونه‌اى دیگر از همین كاربرد را مى‌توان در آیات پایانى سوره «فجر» مشاهده كرد:
یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِی إِلى رَبِّكِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً * فَادْخُلِی فِی عِبادِی * وَادْخُلِی جَنَّتِی؛(167) اى نفس به آرامش رسیده! به سوى پروردگارت بازگرد در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است. پس در سلك بندگانم درآى و در بهشت من داخل شو!
كسى كه به مقام نفس مطمئنه رسیده، قاعدتاً از «بندگان» خاص خدا است و مراتب بالایى از «عبودیت» را پشت سر گذاشته است؛ پس چرا در این‌جا خداى متعال به او خطاب مى‌كند كه در سلك بندگان من درآى؟ به علاوه، همه انسان‌ها به طور طبیعى،
﴿ صفحه 153 ﴾
بخواهند یا نخواهند مخلوق و بنده خدا هستند و نیازى نیست كه آنها را با امر و دستور در سلك بندگان خداى متعال در آورند. پاسخ این سؤال و حل این مشكل این است كه این «عبادى» معناى دیگرى غیر از معناى اولى و متداول آن دارد و نكته خاصى در آن لحاظ شده است.