رستگاران

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی

ارتباط تزكیه، تقوا و فلاح

بنابراین، خداى متعال با به كار بردن این قبیل مفاهیم، جایگاه و موقعیت انسان را در عالم هستى به او مى‌فهماند و به وى گوشزد مى‌كند كه همانند بذرى است كه در دل خاك كاشته مى‌شود. به این معنا كه آدمى اگر خود بخواهد، مى‌تواند استعدادهایى را كه خداوند در او نهاده است به فعلیت برساند و رشد و نمو پیدا كند و به كمال برسد. از سوى دیگر نیز اگر بخواهد، مى‌تواند خویش را ضایع و تباه سازد و به سوى پستى و نابودى سوق دهد.
پس انسان دو راه در پیش دارد. یك راه، راه فلاح است و به رستگارى منتهى مى‌شود و شرط آن تزكیه است:
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكّاها؛(134) هر كس آن [نفس] را پاك گردانید قطعاً رستگار شد.
به عبارت دیگر، شرط رسیدن به فلاح، تزكیه است و تزكیه نیز امرى است كه در اختیار خود انسان است نه آن‌كه تابع عوامل جبرى باشد. این خود آدمى است كه باید استعدادهایى را كه خداوند در وجود او قرار داده به فعلیت برساند و آنها را شكوفا سازد و شرایط رشد و تكامل خویش را فراهم آورد. از سوى دیگر، این هم كه از فلاح باز بماند و فاسد شود، به اختیار و در دست خود او است.
﴿ صفحه 131 ﴾
درهر حال، آنچه اجمالا از این بیان به دست مى‌آید این است كه براى رسیدن به فلاحْ تزكیه لازم است. اما اكنون این سؤال وجود دارد كه تزكیه چیست و به چه معنا است؟ اگر در همین آیات سوره «شمس» دقت كنیم، مى‌توان سرنخ و اشاره‌اى را در این زمینه از آنها به دست آورد:
وَنَفْس وَما سَوّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها * قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكّاها * وَقَدْ خابَ مَنْ دَسّاهااگر دو مفهوم «فجور» و «تقوا» را با دو مفهوم بعد از آن، یعنى «تزكیه» و «تدسیه» در نظر بگیریم، مى‌توانیم بگوییم خود آیات ما را این‌گونه راهنمایى مى‌كند كه از یك طرف بین «تقوا» و «تزكیه»، و از سوى دیگر بین «فجور» و «تدسیه» رابطه وجود دارد. به عبارت دیگر، با استفاده از این آیات مى‌توان نتیجه گرفت كه عامل ترقى، فلاح، سعادت و رسیدن انسان به كمال، «تزكیه» است و تزكیه نیز مصداقش «تقوا» است و اگر كسى بخواهد به تزكیه برسد، باید تقوا پیشه كند. نتیجه نهایى این بیان این است كه بین «فلاح» و «تزكیه» و «تقوا» ارتباط وجود دارد و راه «فلاح» از مسیر «تقوا» مى‌گذرد. براى تأیید این بیان مى‌توان به آیاتى دیگر از قرآن استناد كرد كه در این‌جا به برخى از آنها اشاره مى‌كنیم.
در آیات ابتدایى سوره بقره مى‌خوانیم:
ذلِكَ الْكِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدىً لِلْمُتَّقِینَ؛(135) این كتابى است كه شك در آن راه ندارد و مایه هدایت پرهیزگاران است.
تا این‌جا مى‌فرماید، این كتاب براى هدایت «متقین» است. سپس در ادامه براى متقین اوصافى را بر مى‌شمارد و در نهایت «متقین» و كسانى را كه داراى چنین اوصافى هستند به عنوان «مفلحین» و رستگاران معرفى مى‌كند:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛(136) آنهایند كه از هدایتى از جانب پروردگارشان برخوردارند و آنان همان رستگارانند.
﴿ صفحه 132 ﴾
یعنى بر اساس آیات ابتدایى سوره بقره، «متقین» همان «مفلحین» هستند، و این همان مطلبى است كه از آیات مذكور از سوره «شمس» نیز استفاده كردیم.

دو مؤلفه مهم تقوا

اما خود «تقوا» باز مفهومى عام است و امور بسیارى را در بر مى‌گیرد. به تعبیرى، شاید بتوان گفت تقوا از عام‌ترین مفاهیم ارزشى است كه در قرآن به كار رفته است و دایره آن بسیار وسیع است و عناصر متعددى وجود دارند كه در این مفهوم مندرجند. در همین آیات ابتدایى سوره بقره، قرآن كریم هنگامى كه مى‌خواهد مفهوم متقین را باز كند و تبیین نماید، مى‌بینیم عناصر مختلفى را ذكر مى‌كند و تقوا را امرى برآمده و مركب از این عناصر برمى‌شمارد:
ذلِكَ الْكِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدىً لِلْمُتَّقِینَ * الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَمِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ * وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَیْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالاْخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ؛(137) این كتابى است كه شك در آن راه ندارد و مایه هدایت پرهیزگاران است. آنان كه به غیب ایمان مى‌آورند و نماز را به پا مى‌دارند و از آنچه به ایشان روزى داده‌ایم انفاق مى‌كنند، و آنان كه بدان چه به سوى تو فرود آمده، و به آنچه پیش از تو نازل شده است ایمان مى‌آورند و به آخرت یقین دارند.
اگر در این آیات دقت كنیم، یك ركن اساسى تقوا را «ایمان» دانسته و براى ایمان نیز سه محور و سه متعلَّق اساسى ذكر كرده است: یكى ایمان به خدا و توحید (یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْب)، یكى ایمان به نبوت (یُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَیْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِك) و سوم هم ایمان به معاد و آخرت (وَبِالاْخِرَةِ هُمْ یُوقِنُون). البته ایمان به نبوت، خود به دو بخش نبوت خاصه (أُنْزِلَ إِلَیْك) و نبوت عامه (وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِك) تقسیم شده است؛ یعنى ما غیر از این‌كه به رسالت و نبوت پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله وسلم) ایمان داریم، به سایر پیامبران الهى نیز ایمان داریم و آنها را هم فرستادگان خداوند مى‌دانیم و به تعبیر قرآن:
لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَد مِنْهُمْ؛(138) میان هیچ یك از ایشان فرق نمى‌گذاریم.
﴿ صفحه 133 ﴾
با این توضیح معلوم مى‌شود كه یك بخش مهم و اساسى تقوا، ایمان به اصول دین، یعنى «توحید» و «نبوت» و «معاد» است.
اما غیر از این سه محور و متعلق ایمان، دو عمل نیز در این آیات از مؤلفه‌هاى تشكیل‌دهنده تقوا دانسته شده است: یكى نماز (یُقِیمُونَ الصَّلاة) و دیگرى انفاق (وَمِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُون). البته همچنان كه پیش از این گفتیم، واژه «انفاق» و واژه «زكات» در اصطلاح قرآن یك معنا دارد و بر هم منطبق است و زكات كه در قرآن گفته مى‌شود مطلق انفاقات را شامل مى‌گردد.
در هر صورت، آنچه از آیات ابتدایى سوره بقره به دست مى‌آید این است كه تقوا، و آنچه موجب «فلاح» مى‌شود، دست‌كم مركب از سه ایمان و دو عمل است: ایمان به غیب، ایمان به وحى و نبوت، ایمان به آخرت، و اقامه نماز و دادن زكات. در این دو عمل هم اگر دقت كنیم، مى‌توانیم بگوییم نماز در واقع نماد «ارتباط با خدا» و زكات نیز نماد «ارتباط با مردم» است. از این رو، جنبه عملى تقوا در واقع دو بعد كلى دارد: یكى وظیفه‌اى كه انسان در مقابل خداوند دارد، كه آن عبارت از بندگى است، و یكى هم وظیفه‌اى كه در قبال خلق خدا دارد، كه آن، خدمت كردن به خلق است.
از زاویه‌اى دیگر، بر اساس همین آیات مى‌توانیم بگوییم تقوا در دو كلمه خلاصه مى‌شود: «ایمان» و «عمل صالح»؛ كه عمل صالحش خود دو بخش كلى دارد: یكى عمل صالح در ارتباط باخدا و دیگرى عمل صالح در ارتباط با خلق خدا. اگر تقوا را این‌گونه تفسیر كنیم، آن‌گاه دقیقاً منطبق مى‌شود بر آیات بسیارى كه ملاك سعادت انسان و رهایى او از عذاب و جهنم و خسران و شقاوت را ایمان و عمل صالح معرفى كرده است. در واقع یكى از مسلّمات قرآنى این است كه تنها كسانى اهل نجاتند و به رستگارى مى‌رسند كه داراى ایمان و عمل صالح باشند. در این‌جا نمونه‌هایى از این آیات را مرور مى‌كنیم:
لَقَدْ خَلَقْنَا الإِْنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیم * ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِینَ * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُون؛(139) به راستى كه انسان را در نیكوترین نظام و اعتدال آفریدیم. سپس او را به پست ترین [مراتب] پستى باز گرداندیم؛ مگر
﴿ صفحه 134 ﴾
كسانى را كه ایمان آورده و كارهاى شایسته كرده‌اند، كه براى آنان پاداشى تمام نشدنى است.
إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً؛(140) بى گمان كسانى كه ایمان آورده و كارهاى شایسته كرده اند، باغ هاى فردوس جایگاه پذیرایى آنان است.
مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَر أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیها بِغَیْرِ حِساب؛(141) هر كس كار شایسته كند، چه مرد باشد یا زن، در حالى كه مؤمن باشد، پس آنان داخل بهشت مى شوند و در آن جا بى حساب روزى داده مى شوند.
عبارت «وَهُوَ مُؤْمِن» در این آیه قابل توجه است و تأكیدى روشن است بر این‌كه عمل صالح به تنهایى فایده ندارد و براى تأثیر حتماً باید «ایمان» هم به آن ضمیمه شود.
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا * إِلاّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ؛(142) آن گاه پس از آنان جانشینانى به جاى ماندند كه نماز را تباه ساخته و از هوس ها پیروى كردند، و به زودى [سزاى]گمراهى [خود] را خواهند دید. مگر آنان كه توبه كرده و ایمان آورده و كار شایسته انجام دادند، كه آنان به بهشت در مى‌آیند.
فَأَمّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ یَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِین؛(143) اما كسى كه توبه كند و ایمان آورد و به كار شایسته پردازد، امید است كه از رستگاران باشد.
همان‌گونه كه ملاحظه مى‌شود در تمامى آیات مذكور ایمان و عمل صالح در كنار هم آورده شده، و به روشنى از آنها استفاده مى‌شود كه براى رسیدن به نجات و سعادت و رستگارى، هر دوى ایمان و عمل صالحْ لازم و ضرورى‌اند.
در واقع، ایمان و عمل صالح كه قرآن به عنوان دو مؤلفه اصلى تقوا بر آنها تأكید دارد، به دو ساحت و دو لایه وجود انسان مربوط مى‌شود. از یك نگاه مى‌توان دو لایه و دو
﴿ صفحه 135 ﴾
ساحت وجودى براى انسان در نظر گرفت: لایه جوانحى و درونى، و لایه جوارحى و بیرونى. یك ساحت وجود انسان، آن چیزى است كه مربوط به درون قلب و فكر و ذهن او است، و ساحت دیگر وجود او آن چیزى است كه در ظاهر رفتار و كردار و اعمال او مشاهده مى‌شود. با توجه به این امر، تأكید قرآن بر این است كه حقیقت تقوا عبارت از پوششى است كه هر دو ساحت وجودى انسان را در بر مى‌گیرد و بر آن سایه مى‌افكند. از دو مقوله تقوا، مؤلفه «ایمان» به ساحت جوانحى و درونى، یعنى قلب و فكر و اعتقاد انسان مربوط مى‌شود، و مؤلفه «عمل صالح» به ساحت جوارحى و بیرونى، یعنى اعمال و رفتار و كردار آدمى نظر دارد.
در توضیح و تبیین «ایمان» قبلا نیز اشاره كرده‌ایم(144) كه ایمان امرى جبرى نیست، بلكه ارادى و اختیارى است. ایمان فقط «علم» نیست تا گفته شود علم گاهى مى‌تواند بدون اراده و اختیار هم حاصل شود. گرچه علم حتماً شرط تحقق ایمان هست، اما غیر از علم یك مؤلفه دیگر هم براى انعقاد نطفه ایمان لازم است. در واقع، نهان علم آن‌گاه در وجود شخص جوانه مى‌زند كه بنا بگذارد و تصمیم بگیرد به لوازم آن عمل كند؛ و بنا گذارى امرى ارادى و اختیارى است. مادام كه این «بناگذارى» نباشد از گوهر ایمان نیز خبرى نخواهد بود. فرعون و فرعونیان اگر كافر بودند نه بدان جهت بود كه آنچه حضرت موسى ـ على نبیّنا و آله و علیه السلام ـ مى‌گفت «علم» نداشتند، بلكه سبب كفرشان آن بود كه بنا نداشتند به علم خود ترتیب اثر بدهند و به لوازم آن پاى‌بند گردند:
فَلَمّا جاءَتْهُمْ آیاتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِینٌ(145) * وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّ؛ و هنگامى كه آیات روشن‌گر ما به سویشان آمد، گفتند: «این سحرى آشكار است.» و با آن‌كه دل‌هایشان بدان یقین داشت، از روى ظلم و تكبر آن را انكار كردند.
﴿ صفحه 136 ﴾
آیه صراحت دارد كه آنان از آیات و نشانه‌ها و معجزاتى كه حضرت موسى(علیه السلام) به ایشان نشان داده بود، به صحت ادعا و سخنان او یقین پیدا كرده بودند، اما با این حال به آن حضرت كفر مىورزیدند.
بنابراین، ایمان علم تنها نیست، و به تعبیرى، مى‌توان علم را فقط مقدمه حصول ایمان دانست. عنصر اساسى ایمان، حركت و عزمى است كه در درون انسان به وجود مى‌آید و آدمى تصمیم مى‌گیرد به علمى كه نسبت به خدا و پیامبران و معاد و قیامت پیدا كرده ملتزم باشد و لوازم آن را رعایت نماید.
اما براى «تقوا» فقط این كافى نیست كه ساحت درونى انسان تغییر كند، بلكه لازم است آنچه را در دل دارد و بدان ایمان آورده و تصمیم به بناگذارى بر طبق آن گرفته، در بیرون هم بروز و ظهور دهد و در اعمال و رفتارش به منصه ظهور برسد و ما شاهد «عمل» او هم باشیم.
البته باید توجه داشت كه ایمان و عمل صالح با یكدیگر رابطه تأثیر و تأثر متقابل دارند و هر مرتبه از یكى، زمینه‌ساز پیدایش مرتبه‌اى بالاتر از دیگرى مى‌شود. گرچه شروع این حركت از ناحیه ایمان است و ابتدا باید ایمان در دل ظهور پیدا كند تا در پرتو و تحت تأثیر آن، عمل صالح شكل بگیرد، اما در ادامه، انجام اعمال صالح به نوبه خود موجب تقویت و رشد و افزایش ایمان مى‌شود، سپس با رشد و تقویت ایمان، صدور اعمال صالح از شخص افزایش مى‌یابد و این افزایش باز به شكل‌گیرى درجه بالاترى از ایمان منجر مى‌شود و این رابطه به همین صورت ادامه پیدا مى‌كند. این مسأله نظیر رابطه رشد درخت و رشد شاخ و برگ آن است. شاخ و برگ جدید و بیشتر باعث مى‌شود درخت اكسیژن بیشترى جذب كند و در نتیجه بزرگ‌تر شود. بزرگ‌تر شدن درخت نیز به معناى رویش برگ‌هاى جدید و جذب اكسیژن بیشتر است. جذب اكسیژن بیشتر نیز به معناى رشد بیشتر كل درخت است و این رابطه به طور مستمر و تا آن‌جا كه شرایط اجازه بدهد ادامه مى‌یابد.
در هر صورت، با توجه به بیان مذكور (كه شرط فلاح، تقوا است و تقوا نیز به طور خلاصه مركب از دو مؤلفه ایمان و عمل صالح است) براى اوصاف مختلف و متفاوتى كه
﴿ صفحه 137 ﴾
در رابطه با «مفلحین» در آیات قرآن ذكر شده است، مى‌توان ساختار و نظم و نظامى در نظر گرفت و همه آنها را در این چارچوب تحلیل و تفسیر كرد. اگر این بیان را در نظر نگیریم، در بررسى آیات ممكن است دچار سردرگمى و ابهام شویم. در مراجعه به قرآن ملاحظه مى‌كنیم كه یك جا مى‌فرماید مفلحان كسانى هستند كه در نماز خشوع دارند، جاى دیگر مى‌فرماید مفلحان كسانى هستند كه به آخرت یقین دارند، یا در جایى پنج صفت براى آنان ذكر مى‌كند و در جاى دیگر كمتر یا بیشتر. براى مثال، در سوره «معارج» یكى از اوصافى كه براى مفلحین ذكر مى‌كند این است:
وَالَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ؛(146) و آنان كه از عذاب پروردگارشان بیمناكند.
این در حالى است كه در سوره «مؤمنون» از ذكر این صفت خبرى نیست در مقابل، در سوره «مؤمنون» نیز وصفى براى مفلحین ذكر شده كه در سوره «معارج» نیامده است:
وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ؛(147) و آنان كه از بیهوده روى گردانند.
با توجه به بیانى كه ما مطرح كردیم، این اختلاف‌ها بدین صورت قابل توجیه است كه شرط اصلى فلاح، تقوا است، و تقوا با عمل صالح پیوند خورده، و عمل صالح عنوان عامى است كه مصادیق متعددى دارد و همه مواردى كه در آیات مختلف قرآن در اوصاف مفلحین آمده، از مصادیق عمل صالح است.

وجه اختلاف تعابیر آیات در توصیف مفلحان

پرسشى كه در این‌جا باقى مى‌ماند این است كه چرا در آیات قرآن، در موارد مختلف، اوصافى براى مفلحان ذكر شده كه در موارد دیگر نیامده، و یا در مواردى كه اشتراك در ذكر اوصاف وجود دارد، از نظر عدد تفاوت دیده مى‌شود، و براى مثال، در یك جا پنج صفت و در جاى دیگر شش وصف آمده است؟
پاسخ اجمالى این سؤال این است كه علت این امر، اختلاف اقتضاى حال و مقام و اغراضى است كه خداى متعال در هر مورد مد نظر داشته است و ایجاب مى‌كرده كه
﴿ صفحه 138 ﴾
روى آن وصف یا اوصاف خاص تأكید شود. به عبارت دیگر، ما یقین داریم كه این اختلاف تعبیرْ گزافى و اتفاقى نیست و خصیصه فصاحت و بلاغت كلام، كه قرآن كریم در حد اعجاز از آن برخوردار است، ایجاب نموده كه این اختلاف تعبیر وجود داشته باشد. فصاحت و بلاغت قرآن در حدى است كه ما قطع داریم آیه و كلمه كه جاى خود دارد، حتى شماره حروف و انتخاب حروف آن هم با برنامه و حساب و كتاب است. البته این‌كه در هر موردى چه اغراض و اقتضائات خاصى در كار بوده، چیزى است كه ما نمى‌توانیم دقیقاً آن را مشخص نماییم و درك كنیم، و علم آن نزد خداى متعال و پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) و ائمه طاهرین(علیهم السلام) است.
در هر صورت، همه این مفاهیم و اوصافى كه در ارتباط با فلاح ذكر گردیده و شرط آن دانسته شده، قدر جامع و قدر مشترك آنها و عام‌ترین مفهومى كه بتوان به جاى همه آنها بیان كرد «تقوا» است و چیزى از این اوصاف و مفاهیم وجود ندارد كه خارج از تقوا باشد. همان‌گونه كه اشاره كردیم، در آیات ابتدایى سوره بقره پس از آن‌كه مى‌فرماید این كتاب، هدایت براى متقین است، برخى اوصاف متقین را ذكر مى‌كند و در نهایت مى‌فرماید «مفلحین» و رستگاران نیز در واقع همین «متقین» هستند:
ذلِكَ الْكِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدىً لِلْمُتَّقِینَ * الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَمِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ * وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَیْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالاْخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ * أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.
یعنى تا نباشد نماز و زكات و سایر افعال و مواردى كه در این آیات و سایر آیات قرآن ذكر شده، «متقین» صدق نمى‌كند. به عبارت دیگر، تقوا مشتمل بر این امور است و این عوامل هستند كه موجب تزكیه و رشد انسان مى‌شوند و آدمى را از آلودگى‌ها پاك مى‌كنند. همانند درختى كه آن را هرس مى‌كنند و زواید و شاخ و برگ‌هاى اضافى آن را مى‌زنند تا بیشتر رشد كند، این امور نیز حشو و زواید را از صفحه دل و ضمیر و وجود انسان مى‌زداید و موجب رشد و كمال او مى‌گردد.
پس اگر از ما بپرسند كه از دیدگاه قرآن چه چیز موجب فلاح و رستگارى است، در یك كلمه مى‌توانیم بگوئیم این عامل، یعنى «تقوا» است. اگر سؤال كنند: تقوا چیست؟ باز
﴿ صفحه 139 ﴾
مى‌توانیم آن را به طور خلاصه در دو كلمه تعریف كنیم و بگوییم تقوا عبارت از «ایمان» و «عمل صالح» است. اگر سؤال شود كه عمل صالح چیست، این‌جا است كه دایره مسأله بسیار گسترده مى‌شود و افعال و مسائل مختلف و متعدد و پرشمارى را باید مطرح كنیم. همان‌گونه كه مؤلفه دیگر تقوا، یعنى ایمان نیز به همین صورت است. در مورد ایمان هم كه شرط تقوا و جزو آن است اگر سؤال كنند، در پاسخ، ایمان به توحید، ایمان به نبوت، ایمان به معاد و آخرت را مطرح مى‌كنیم، كه هر یك از این سه نیز خود مشتمل بر جزئیات فراوانى است و صفات مختلف خداوند، مسأله امامت و ایمان به تك تك ائمه طاهرین(علیهم السلام) و همچنین تك تك انبیاى قبل از پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله وسلم) و بسیارى از امور دیگر را شامل مى‌شود.
با این حساب، اگر براى فلاح مراتبى در نظر بگیریم، این مراتب به درجات و مراتب ایمان و عمل صالح افراد باز مى‌گردد و هرچه فرد از ایمان بالاتر و عمل صالح بیشترى برخوردار باشد، از مرتبه فلاح و رستگارى بالاترى بهره‌مند خواهد بود.