رستگاران

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی

اهمیت اخلاص در انفاق

نكته دیگرى كه قرآن كریم در مورد انفاق بر آن تأكید دارد نكته‌اى عمومى است كه در همه عبادات و افعال قربى اهمیت دارد، و آن عبارت از «اخلاص» است. انفاق از جمله كارهایى است كه ماهیتش به گونه‌اى است كه نسبت به برخى افعال دیگر، زمینه ریا و خودنمایى و مقاصد غیر خدایى در آن بیشتر است. از همین رو قرآن در مورد اخلاص در انفاق تأكید خاص و ویژه دارد؛ از جمله، در جایى مى‌فرماید:
وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْر فَلاَِنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللهِ؛(58) و هر مالى كه انفاق كنید به سود خود شما است، و[لى] جز براى طلب خشنودى خدا انفاق مكنید.
﴿ صفحه 60 ﴾
نیت‌ها و قصدهاى غیر خدایى در انفاق مختلف است كه برخى از آنها شاید از لحاظ اخلاقى ممدوح و پسندیده هم باشند، اما به هر حال از دیدگاه اسلامى نمى‌توانند بار ارزشى لازم را به انفاق تزریق كنند. براى مثال، ممكن است كسى انفاقى را از سر رأفت، عطوفت و دل‌سوزى انجام دهد. گرچه اصل این‌كه انسان نسبت به دیگران عطوفت داشته باشد صفتى ممدوح است، اما اگر انفاق با چنین نیتى صورت پذیرد چندان تأثیرى در تقرب الى الله ندارد. این صفت، براى مثال، اگر در كافرى باشد، مى‌تواند زمینه‌اى باشد براى آن‌كه ظلمت‌هاى كفر و خودپرستى و نظایر آن را از او دور كند و شرایط مساعدى را در نفس وى براى رشد و تكامل و پذیرش ایمان فراهم نماید. اما این مسأله فقط در همین حد است و فراتر از این تأثیرى ندارد. البته در بین علماى اسلامى در این زمینه بحثى هست كه اصولا كارهاى خیر اگر از غیر مؤمنان سر بزند آیا در سعادت آنها تأثیرى دارد یا خیر؟ این بحثى است مفصل كه ما فعلا مجال پرداختن به آن را نداریم و تناسب چندانى نیز با بحث فعلى ما ندارد، اما همان‌گونه كه اشاره كردیم، اقل فایده‌اى كه مى‌توان براى آن برشمرد این است كه آلودگى‌هاى شدیدى كه در اثر كفر و گناه در روح شخص كافر به وجود آمده، به واسطه انجام كارهاى نیك زدوده شده و ظرف نسبتاً تمیز و مساعدى را فراهم مى‌كند كه فرد را به پذیرش ایمان بسیار نزدیك مى‌كند و تنها نیاز به جرقه‌اى دارد تا نور ایمان در قلبش جلوه‌گر شود. به تعبیر فلسفى، تأثیر افعال نیك، در مورد شخص كافر، در حد «رفع مانع» است، اما این‌كه آیا بیش از این هم فایده‌اى بر آن مترتب است یا خیر، بحثى است عمیق كه باید در فلسفه اخلاق به صورت فنى و تخصصى دنبال شود.
در هر صورت، اگر بخواهیم تأثیر فعل از حد «رفع مانع» فراتر رود و موجب رشد ما و قرب به خداى متعال شود، باید تنها به قصد قربت، و به تعبیر قرآن، به صورت «تُرِیدُونَ وَجْهَ الله» باشد:
وَما آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوالِ النّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللهِ وَما آتَیْتُمْ مِنْ زَكاة تُرِیدُونَ وَجْهَ اللهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ؛(59) آنچه به عنوان ربا مى‌پردازید تا در اموال
﴿ صفحه 61 ﴾
مردم فزونى یابد، نزد خدا فزونى نخواهد یافت، و آنچه را به عنوان زكات مى‌پردازید و تنها رضاى خدا را مى‌طلبید [مایه بركت است، و] كسانى كه چنین مى‌كنند داراى پاداش مضاعفند.
البته اخلاص در عمل و این‌كه انسان بتواند عملى را «خالصاً لِوَجْهِ الله» انجام دهد، خود مراتب مختلفى دارد. اجمال قضیه این است كه درجه اخلاص انسان بستگى دارد به این‌كه آدمى چه اندازه خدا را مى‌شناسد و تا چه حد خدا را دوست دارد. از این رو، براى بالا بردن درجه اخلاص، انسان باید هم معرفتش نسبت به خدا كامل‌تر شود و هم باید محبتش نسبت به ذات اقدس حق فزونى یابد. هركس هر چقدر خدا را بیشتر دوست بدارد، آن‌گاه مى‌تواند كارش را خالص‌تر انجام دهد. در عالم رفاقت‌ها و دوستى‌هاى دنیایى نیز همین قاعده حاكم است. اگر محبت كسى دل انسان را پر كرده باشد حاضر است همه زندگى خود را بدون هیچ چشم‌داشتى و فقط به خاطر خود محبوب و جلب نظر و رضایت او به پاى محبوبش بریزد. در آن سو نیز، اگر به كسى علاقه نداشته باشد، بسیار با زحمت و كراهتْ حاضر مى‌شود كارى براى او انجام دهد. در عالم معنویات هم هر قدر معرفت و محبت انسان به خدا بیشتر باشد، مى‌تواند پایه اخلاص و قصد تقرب خود را بالاتر ببرد. همان‌گونه كه پیش از این اشاره كردیم، در این‌جا انسان مى‌تواند درجه اخلاصش را به جایى برساند كه حتى توقع یك تشكر خشك و خالى هم از كسى كه خدمتى به او كرده، نداشته باشد و جز رضاى خداوند، ذره‌اى چیز دیگر را در نظر نگیرد:
وَیُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِیناً وَیَتِیماً وَأَسِیرا * إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللهِ لا نُرِیدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً؛(60) و غذاى [خود]را با این‌كه به آن علاقه [و نیاز]دارند به مسكین و یتیم و اسیر مى دهند؛ [و مى‌گویند:] ما شما را به خاطر خدا اطعام مى‌كنیم و هیچ پاداش و سپاسى از شما نمى‌خواهیم.

مَثَلى از قرآن درباره انفاق

و اما در مقابلِ «وجه الله» و «مرضاة الله» خطر ابتلا به «ریا» قرار دارد. قرآن كریم براى بیان
﴿ صفحه 62 ﴾
تفاوت میان كار كسانى كه اموالشان را «لله» و براى خدا انفاق مى‌كنند و كسانى كه انفاقشان «ریایى» و به انگیزه‌هاى غیر الهى است مثَلى بسیار جالب و گویا مى‌زند. این مثَل گرچه طولانى است و ضمن چند آیه بیان شده، اما مرور آن در این‌جا براى روشن شدن بحث ما بسیار مناسب و به‌جا است:
مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللهِ كَمَثَلِ حَبَّة أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی كُلِّ سُنْبُلَة مِائَةُ حَبَّة وَاللهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَاللهُ واسِعٌ عَلِیمٌ * الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللهِ ثُمَّ لا یُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ * قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَة یَتْبَعُها أَذىً وَاللهُ غَنِیٌّ حَلِیمٌ * یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأَْذى كَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النّاسِ وَلا یُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآْخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوان عَلَیْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا یَقْدِرُونَ عَلى شَیْء مِمّا كَسَبُوا وَاللهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْكافِرِینَ * وَمَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللهِ وَتَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّة بِرَبْوَة أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ * أَیَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیل وَأَعْناب تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأَْنْهارُ لَهُ فِیها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّیَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِیهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ یُبَیِّنُ اللهُ لَكُمُ الآْیاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ * یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَمِمّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الأَْرْضِ وَلا تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِیهِ إِلاّ أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ؛(61) مثَل كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى‌كنند همانند دانه‌اى است كه هفت خوشه برویاند كه در هر خوشه‌اى صد دانه باشد؛ و خداوند براى هر كس كه بخواهد [آن را] چند برابر مى‌كند و خداوند گشایش‌گر دانا است. كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى‌كنند، سپس در پى آنچه انفاق كرده‌اند منّت و آزارى روا نمى‌دارند، پاداش آنان برایشان نزد پروردگارشان [محفوظ]است و بیمى بر آنان نیست و اندوهگین نمى‌شوند. گفتار پسندیده [در برابر نیازمندان] و گذشت [از اصرار و تندى آنان] بهتر از صدقه‌اى
﴿ صفحه 63 ﴾
است كه آزارى به دنبال آن باشد، و خداوند بى‌نیاز بردبار است. اى كسانى كه ایمان آورده‌اید، صدقه‌هاى خود را با منّت و آزار باطل مكنید، مانند كسى كه مالش را براى خودنمایى به مردم، انفاق مى‌كند و به خدا و روز بازپسین ایمان ندارد. پس مثَل او همچون مثَل سنگ صافى است كه بر روى آن خاكى [نشسته] است و رگبارى به آن رسیده و آن [سنگ] را سخت و صاف بر جاى نهاده است. آنان [= ریاكاران] نیز از آنچه به دست آورده‌اند بهره‌اى نمى‌برند، و خداوند گروه كافران را هدایت نمى‌كند. و مثَل كسانى كه اموال خویش را براى طلب خشنودى خدا و استوارى روحشان انفاق مى‌كنند، همچون مثَل باغى است كه در جایى بلند قرار دارد [كه اگر]رگبارى به آن برسد دو چندان محصول برآورد، و اگر رگبارى هم به آن نرسد باران ریزى [براى آن بس است]، و خداوند به آنچه انجام مى‌دهید بینا است. آیا كسى از شما دوست دارد كه باغى از درختان خرما و انگور داشته باشد كه از زیر آنها نهرها روان است، و براى او در آن [باغ] از هرگونه میوه‌اى [فراهم] باشد، و در حالى كه او را پیرى فرا‌رسیده و فرزندانى خردسال دارد، [ناگهان] گردبادى آتشین بر آن [باغ]زند و [باغ یك‌سره] بسوزد؟ این‌گونه، خداوند آیات [خود] را براى شما روشن مى‌گرداند، باشد كه شما بیندیشید. اى كسانى كه ایمان آورده‌اید، از چیزهاى پاكیزه‌اى كه به دست آورده‌اید، و از آنچه براى شما از زمین برآورده‌ایم، انفاق كنید و در پى ناپاك آن نروید كه [از آن] انفاق نمایید، در حالى كه [اگر آن را به خودتان مى‌دادند] جز با چشم‌پوشى [و بى‌میلى]نسبت به آن نمى‌گرفتید، و بدانید كه خداوند بى‌نیاز ستوده است.
كار ما نظیر زراعت است و اعمالى كه در این دنیا انجام مى‌دهیم مانند بذرى است كه امروز مى‌كاریم و در آخرت آن را برداشت خواهیم كرد: اَلدُّنْیا مَزْرَعَةُ الآخرة. اكنون كسى را در نظر بگیرید كه مى‌خواهد بر روى صخره‌اى صاف كه مقدارى خاك روى آن نشسته، زراعت كند و مقدارى بذر آورده و بر روى آن خاك‌ها پاشیده و انتظار دارد كه سبز شود و محصولى از آن برداشت كند. تصور كنید در این حال بارانى تند و رگبارى شدید شروع به باریدن كند. نتیجه معلوم است: باران تمامى آن خاك‌ها و بذرها را شسته و با خود مى‌برد و آن كشاورز تمام امیدهایش بر باد
﴿ صفحه 64 ﴾
مى‌رود و هیچ‌چیز برایش باقى نمى‌ماند. قرآن مى‌فرماید، مثَل كسانى كه به خدا و روز بازپسین ایمان ندارند و براى غیر خدا انفاق مى‌كنند، مثَل این كشاورز است و آنها نیز همچون این كشاورز تمام زحمت‌هایى كه مى‌كشند برباد مى‌رود و هیچ نتیجه‌اى برایشان به بار نخواهد آورد: لا یَقْدِرُونَ عَلى شَیْء.
از سوى دیگر، باغ و زمین حاصل‌خیزى را در نظر بگیرید كه در جایى مرتفع و مناسب واقع شده است، و به تعبیر قرآن: كَمَثَلِ جَنَّة بِرَبْوَة.حال آن رگبار و باران تند بهارى اگر بر این زمین ببارد چه خواهد شد؟ این بار نتیجه كاملا برعكس است و این آب فراوان باعث خواهد شد كه صاحب آن زمین و باغ به هنگام درو و برداشت محصول، بسیار بیشتر از آنچه انتظار داشت محصول برداشت كند: فَأَتَتْ أُكُلَها ضِعْفَیْنِ. حتى اگر باران‌هاى پرآب بهارى نباشد، براى چنین زمینى بارانى ریز و نرم نیز كافى است تا محصولى نسبتاً خوب و درخور توجه از آن براى كشاورز حاصل شود: فَإِنْ لَمْ یُصِبْها وابِلٌ فَطَل. قرآن مى‌فرماید، مثَل انفاقى كه با نیت صحیح و براى جلب رضایت حق‌تعالى انجام شود، مثَل چنین باغى است كه در هر حال صاحبش را دست خالى و بى‌نصیب نخواهد گذاشت.
افراد بسیارى هستند كه اموالى فراوان و میلیونى، و حتى گاه میلیاردى، صرف كارهاى خیر و عام المنفعه مى‌كنند و مردم هم ضمن تعریف و تمجید بسیار، دعاگوى آنها هستند؛ اما باید توجه داشت این‌كه این انفاق‌ها واقعاً چقدر براى خود این افراد مفید و مؤثر است، بستگى دارد به این‌كه نیتشان تا چه حد پاك و الهى باشد. این افراد اگر كارشان براى ریا و خودنمایى و شهرت و امثال آن باشد، گرچه مردم از ثمره كارشان استفاده مى‌كنند اما براى خودشان مانند همان زراعت بر صخره صاف است كه با یك باران تماماً شسته مى‌شود و از بین مى‌رود و هیچ اثرى از آن باقى نمى‌ماند. در مقابل، اگر كسى نیت خود را پاك كرد و الهى ساخت، حجم كارش گرچه محدود و كم هم باشد اما حظّ و بهره‌اى وافر از آن نصیبش خواهد شد.
در هر صورت این هم یكى از مسائلى است كه قرآن در مورد انفاق بر آن انگشت گذارده و ما را به این امر توجه داده كه مفید بودن این عمل و تأثیر آن در رشد و كمال انسان مشروط به این است كه از روى اخلاص و «ابْتِغاءَ مَرْضاتِ الله» و «یُرِیدُونَ وَجْهَ الله» انجام شود.
﴿ صفحه 65 ﴾

هشدارى دیگر

اگر كسى با نیت پاك و خالص و واقعاً قربةً الى الله انفاق كرد آیا مى‌تواند مطئمن باشد كه انفاقش مثمر ثمر خواهد بود و به تعبیر قرآن، از هر بذرى كه پاشیده است هفتصد برابر برداشت خواهد كرد؟
پاسخ منفى است، و آدمى باید مراقب باشد عاملى نفرستد كه این زراعت و محصول را بسوزاند و فاسد كند. به عبارت دیگر، تا این‌جا شرایط و بحث‌هایى كه مطرح شد مربوط به این بود كه اصل زراعت درست و صحیح واقع شود، اما پس از كشت بذر انسان بایستى مراقب باشد كه زراعتش دچار آفت نشود یا آتشى در آن نیفتد و هر آنچه را كاشته بر باد ندهد. در آیاتى كه پیش از این ذكر كردیم، قرآن كریم در این زمینه مى‌فرماید:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأَْذى؛(62) اى كسانى كه ایمان آورده اید، صدقه هاى خود را با منّت و آزار باطل مكنید.
همچنین مى‌فرماید:
الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللهِ ثُمَّ لا یُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ؛(63) كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى كنند، سپس در پى آنچه انفاق كرده اند منّت و آزارى روا نمى دارند، پاداش آنان برایشان نزد پروردگارشان [محفوظ] است و بیمى بر آنان نیست و اندوهگین نمى‌شوند.
از این رو باید بسیار مراقب باشیم كه با منّت گذاشتن بر افراد و مطرح كردن بعضى مطالب و بر زبان آوردن برخى سخنان، انفاق و كار نیك خود را ضایع و تباه نسازیم. گاه انسان حرفى مى‌زند و توجه ندارد كه با آن سخن، خروارها محصولى را كه انفاقش به بار آورده، آتش مى‌زند و به تلّى از خاكستر تبدیل مى‌كند. برخى افراد در روز قیامت هرچه جستوجو مى‌كنند اثرى از انفاق‌هاى فراوان خود نمى‌یابند. وقتى از علت این امر سؤال مى‌كنند به آنها گفته مى‌شود كه شما آتشى افروختید و اعمال خود را از بین بردید. در آیات مذكور از سوره بقره قرآن كریم این مطلب را این‌گونه به تصویر مى‌كشد:
﴿ صفحه 66 ﴾
أَیَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیل وَأَعْناب تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأَْنْهارُ لَهُ فِیها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّیَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِیهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ یُبَیِّنُ اللهُ لَكُمُ الآْیاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ؛(64) آیا كسى از شما دوست دارد كه باغى از درختان خرما و انگور داشته باشد كه از زیر آنها نهرها روان است، و براى او در آن [باغ] از هرگونه میوه‌اى [فراهم] باشد، در حالى كه او را پیرى رسیده و فرزندانى خردسال دارد، [ناگهان] گردبادى آتشین بر آن [باغ] زند و [باغ یك‌سره] بسوزد؟ این‌گونه، خداوند آیات [خود] را بر شما روشن مى‌گرداند، باشد كه شما بیندیشید.
بنابراین انسان باید مراقب باشد تا با سركوفت زدن، تحقیركردن، زخم زبان زدن و انجام رفتارهاى آزاردهنده نسبت به كسانى كه به آنها انفاق كرده است، عمل خویش را باطل و بى‌اثر نسازد.