لقای الهی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

منشأ پیدایش محبت در انسان

منشأ آن محبت كه برانگیزاننده لذت انس با محبوب است، كمال مطلوبی است كه انسان در محبوب خود سراغ دارد، از این جهت مادر كه در فرزند خود امری مطلوب و دوست داشتنی می‌یابد از انس با او نهایت لذت را می‌برد؛ اما افراد بیگانه كه چنان كمال مطلوبی را در آن فرزند نمی‌یابند، تمایل و اُنسی با او ندارند و فرزندی كه در نزد مادر زیبا و دوست داشتنی جلوه كرده، ممكن است حتی به نظر آنان زشت باشد. مادر همه چیز فرزندش را دوست دارد حتی سخن گفتن‌های كودكانه و حركات و رفتارهای او را با تمام وجود می‌پذیرد و با دیدن آن‌ها سرشار از لذت می‌شود؛ اما آن رفتار برای دیگران عادی و بی‌اهمیت است.
﴿ صفحه 133﴾
واكنش مادر ناشی از تناسب رفتار كودك با نفس و روح اوست و ملایمت و سازگاری رفتار و امری با نفس، منشأ لذت و احساس شادمانی انسان می‌گردد.

خداوند منبع كمالات و محبت نامتناهی

از آنچه گفته شد نتیجه می‌گیریم كه محبت و دوست داشتن ناشی از كمال دیداری، شنیداری، روحی، معنوی و كمالات دیگری است كه ممكن است وصف ناشدنی هم باشند. این كمالات درجات و مراتبی دارند و اشیا، حیوانات و انسان‌ها هر یك دارای مراتب و درجاتی از آن كمالات هستند و هر موجودی كه درجات بیشتری از كمالات را داشته باشد، دوست داشتنی‌تر و تعلق خاطر به آن بیشتر خواهد بود. مثلاً پرنده‌ای كه هم زیباست و صدای زیبایی هم دارد، دوست داشتنی‌تر است. موجودات عادی چون محدود و متناهی هستند، كمالات آن‌ها نیز محدود، متناهی هستند و در نتیجه محبت ناشی از آن كمالات نیز محدود است؛ اما از آن جا كه خداوند نامحدود و نامتناهی است، كمالات او نیز چنین‌اند و محبت و عشق حقیقی و كامل به او نیز چنین خواهد بود. هركس بر حسب درك و فهم ناقص خود مرتبه‌ای از كمالات خدا را درك می‌كند و در همان اندازه به خداوند محبت می‌ورزد؛ اما اگر در كسی توانایی اوج گرفتن روح و رسیدن به عالی‌ترین مراتب كمال فراهم آید و به تعبیر دیگر میل به بی‌نهایت پیدا كند و بتواند كمال و جمال بی‌نهایت خداوند را به نوعی درك كند، عشق و محبت او به خداوند نیز
﴿ صفحه 134﴾
بی‌اندازه خواهد بود. این همان مرتبه فرازین و والایی است كه امام سجاد(علیه السلام) در دعای سحر ماه مبارك رمضان از خداوند درخواست می‌كند:
«أَللَّهُمَّ، إِنّی أَسئَلُكَ مِنْ جَمَالِكَ بِأَجْمَلِهِ وَكُلُّ جَمَالِكِ جَمِیلٌ... أَللَّهُمَّ، إِنّیِ أَسْئَلُكَ مِنْ كَمَالِكَ بِأَكْمَلِهِ وَكُلُّ كَمَالِكَ كَامِل؛(100) بارالها، از نیكوترین مراتب جمالت از تو درخواست می‌كنم و تمام مراتب جمالت نیكوست... بارالها، از عالی‌ترین مراتب كمالت از تو درخواست می‌كنم و تمام مراتب آن كامل و عالی است».
همان‌ گونه كه هیچ موجود امكانی هر اندازه بزرگ هم كه باشد قابل مقایسه با خداوند نیست ـ زیرا خداوند نامحدود و نامتناهی است و دیگر موجودات متناهی هستند ـ كمالات دیگر موجودات نیز قابل مقایسه با كمالات نامحدود خداوند نیستند. زیباترین و كامل‌ترین موجودات در مقابل كمال و جمال الهی قطره‌ای از اقیانوس نیز به حساب نمی‌آیند. حال آیا می‌توان برای محبت به خداوند دارای جمال و كمال مطلق و نامتناهی و جود و بخشش بی‌نهایت او مرزی مشخص كرد؟ اگر وجود انسان مالامال از عشق به خداوند باشد، باز ناچیز بوده و از انسان ساخته نیست كه متناسب با كمالات بی‌نهایت خداوند به او عشق بورزد.

لزوم باور به لقای الهی

اصل وجود خدا و كمالات بی‌نهایت او با براهین قطعی برای ما ثابت
﴿ صفحه 135﴾
است، بنابراین بجاست به ملاقات با او نیز امید داشته باشیم. لقای الهی در قرآن و روایات مطرح شده است و پیشوایان معصوم ما در مناجات و دعاهای خود آن را آرزو كرده‌اند و این خود گواه صادقی برای تحقق ملاقات با خدا در قیامت است؛ چون اگر ملاقات با خداوند تحقق نمی‌یافت، حضرات معصومین(علیهم السلام) آن را درخواست نمی‌كردند و این ضعف ناشی از نبود دلیل عقلی و نداشتن تصور كامل از لقای الهی را برطرف می‌كند. اگر به ملاقات با خدا اهمیت لازم را بدهیم و دربارة‌ آن بیندیشیم و بازدارنده‌های روحی را از دلمان بركنیم، همانند اولیای خدا خود را سخت نیازمند به آن خواهیم یافت و به آن امیدوار می‌شویم. چه این كه به نعمت‌های بهشتی كه به وسیله دلایل نقلی برای ما بیان شده؛ اما تصور كامل و واقعی از آن‌ها نداریم امیدواریم و خواهان بهره‌مند شدن از آن‌ها هستیم؛ به عنوان نمونه، خداوند در قرآن در شمار نعمت‌های بهشتی به گوشت پرندگان بهشتی اشاره می‌كند و می‌فرماید:
«وَلَحْمِ طَیْرٍ مِّمَّا یَشْتَهُونَ؛(101)و از گوشت پرنده هر چه بخواهند[ فراهم است]».
در این دنیا درك مزه گوشت پرندگان بهشتی برای ما ممكن نیست . ما می‌توانیم مزه گوشت پرندگان دنیایی را درك كنیم و هرچه گوشت آن پرندگان و مرغان لذیذتر و خوشمزه‌تر باشد، لذت بیشتری از خوردن آن می‌بریم؛ اما این لذت‌ها محدود و قابل مقایسه با لذت نعمت‌های نامحدود بهشتی نیستند. به هیچ وجه نمی‌توان مرغان بهشتی را با مرغان
﴿ صفحه 136﴾
دنیا و نیز شیرینی شربت‌های بهشتی را با شربت‌های دنیا مقایسه كرد، همچنان كه غذا‌های گندیده جهنمیان را نیز نمی‌توان با غذاهای آلوده و مرداب متعفن و بدبو در دنیا مقایسه كرد، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در بیان شدت عذاب‌های جهنم، درباره غسلین‌ كه شراب جهنمیان است می‌فرمایند:
«وَلَوْأَنَّ دَلْواً صُبَّتْ مِنْ غِسْلِیِنَ فیِ مَطْلَعِ الشَّمْسِ لَغَلَتْ مِنْهُ جَمَاجِمٌ مِنْ مَغْرِبِهَا؛(102) اگر ظرفی از غسلین جهنم را در مشرق بریزند، از حرارت آن جمجمه‌های كسانی كه در مغرب زندگی می‌كنند به غلیان می‌آید».
درك ما از غذاها و شیرینی‌های بهشتی فراتر از درك ما از غذاها و شیرینی‌های دنیایی نیست و ما با تشبیه آن نعمت‌های نامحدود و پاك با نعمت‌های محدود و ناچیز دنیا به شناخت ناقص و دورادور از آن نعمت‌های نامحدود دست می‌یابیم و این شناخت، به هیچ وجه نمی‌تواند حقیقت آن‌ها را به ما بنمایاند؛ زیرا ذهن ما كشش فهم محبت خدا و لذت وصول به لقای الهی و نیز عذاب خدا را ندارد و با تشبیه آنها با آنچه در دنیا درك می‌كنیم به شناختی این چنینی از آن‌ها می‌رسیم؛ مانند زمانی كه با شنیدن فضایل كسی بدون این كه او را دیده باشیم، او را دوست داشته و به او علاقه پیدا می‌كنیم.
از آن جا كه كمال و جمال بی‌نهایت الهی قابل مقایسه با كمال و جمال محدود دنیایی نیست، به كمك منابع شناخت عادی نمی‌توانیم واقعیت آن حقایق نامتناهی را درك كنیم و لازم است قدر همین محبت
﴿ صفحه 137﴾
محدودی كه در ما پدید آمده را بدانیم و تلاش كنیم قطره‌ای از اقیانوس نامحدود محبت خدا را به دست آورده به دیدار او امیدوار شویم.