لقای الهی

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: کریم سبحانی

نقش تداعی معانی در انتقال مقاصد و کاربرد آن در قرآن

کارکرد دلالت التزامی، استعاره‌ای و کنایی و مانند آن‌ها در زمره تداعی معانی قرار دارند و در تداعی معانی، ابتدا معنایی به ذهن انسان خطور می‌کند و ما از آن معنا به معنای دیگری منتقل می‌شویم. هنوز
﴿ صفحه 71﴾
روان‌شناسان به طور كامل و دقیق نفهمیده‌اند كه تداعی معانی چگونه در ذهن صورت می‌پذیرد و از چه و چند گونه سازوکار برخوردار است. آنچه مسلم است تداعی معانی منحصر به دلالت التزامی، استعاره‌ای و کنایی نیست و گونه‌های دیگری از تداعی معانی وجود دارد که برخی از آن‌ها برای ما شناخته شده است. از جمله آن‌ها شیوه‌ای است که منبری‌ها در سخنرانی خود و قبل از ذکر مصایب اهل بیت(علیهم السلام) به کار می‌گیرند. در این شیوه آنان برای ایجاد زمینه و آمادگی کافی جهت تأثیرپذیری روحی، مطلبی می‌گویند که ارتباط چندانی با موضوع اصلی سخنرانی آنان ندارد؛ پیش از خواندن مصیبت، حدیث و یا مطلب تاریخی بیان می‌کنند و از این طریق دل‌ها را آماده شنیدن مصیبت می‌کنند مثلاً در بیان مصیبت كربلا پیش از گفتن ماجرای آتش زدن خیمه‌ها ، به آتش زدن آشیانه پرندگان اشاره می‌كنند. این شیوه استفاده از تداعی معانی هنر ارزشمندی است که افراد دارای مهارت کافی، می‌توانند ذهن‌ها را آماده انتقال به مطلب مورد نظر خود کنند و این هنر برای کسانی که آمادگی ذهنی دارند، بسیار تأثیرگذار است.
در قرآن نیز تداعی معانی و استفاده از معنایی برای انتقال به معنای دیگر مورد توجه قرار گرفته است و ما به دو نمونه از آن می‌پردازیم. در سوره نحل خداوند به ذکر برخی از نعمت‌های الهی و منافع آن‌ها برای ما اشاره می‌كند و می‌فرماید:
«وَالأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِیهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِیهَا جَمَالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَحِینَ تَسْرَحُونَ * وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَّم
﴿ صفحه 72﴾
تَكُونُواْ بَالِغِیهِ إِلاَّ بِشِقِّ الأَنفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُوفٌ رَّحِیمٌ * وَالْخَیْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِیرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِینَه وَیَخْلُقُ مَا لاَ تَعْلَمُون؛(58) و چارپایان را برای شما آفرید. در آن‌ها برای شما [وسیله] گرمی و سودهایی است و از [گوشت و شیر] آن‌ها می‌خورید. و در آن‌ها برای شما زیبایی است، آن‌گاه که [آن‌ها را] از چراگاه برمی‌گردانید و هنگامی که [آن‌ها را] به چراگاه می‌برید. و بارهای شما را به شهری می‌برند که جز با مشقت بدن‌ها بدان نمی‌توانستید رسید، قطعاً پروردگار شما رئوف و مهربان است. و اسبان و استران و خران را [آفرید] تا بر آن‌ها سوار شوید و [برای شما] تجملی [باشد] و آنچه را نمی‌دانید می‌آفریند».
خداوند پس از آن که بندگان خود را متوجه نعمت‌های مادی؛ همانند استران می‌کند که از آن‌ها هم برای جابه‌جایی مردم و کالاها و نیز برای تفریح و سرگرمی استفاده می‌شود، با انتقال از بیان نعمت‌های مادی به ذکر نعمت‌های معنوی، ذهن بندگان خود را متوجه نعمت هدایت می‌کند و می‌فرماید:
«وَعَلَى اللّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ وَمِنْهَا جَآئِرٌ وَلَوْ شَاء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِین؛(59) و نمودن راه راست بر عهده خداست و برخی از آن [راه‌ها] کژ است و اگر [خدا] می‌خواست مسلماً همه شما را هدایت می‌کرد».
ممکن است، از باب تداعی معانی، گفتن نعمت‌های الهی از جمله
﴿ صفحه 73﴾
اسب‌ها و استرانی که مردم از آن‌ها برای مسافرت و جابه‌جایی کالا استفاده می‌کنند، افراد اندکی را متوجه حرکت و سفر به سوی دیار آخرت و نعمت هدایت الهی کند؛ زیرا به جهت توجه به آخرت، در آن‌ها زمینه ذهنی لازم برای تداعی معانی و انتقال از یادآوری نعمت‌های دنیوی، به یادکرد نعمت‌های معنوی و از جمله نعمت هدایت الهی وجود دارد. اما برای بیشتر مردم که توجه چندانی به آخرت ندارند، این انتقال و تداعی معانی حاصل نمی‌شود. شاید هنگامی كه سخن از نعمت‌هایی چون اسب و استر به میان می‌آید، ذهن آن‌ها متوجه اسبان زیبا و اصیل و استرانی می‌شود که بار بیشتری را می‌توانند حمل کنند و مسیر طولانی‌تری می‌پیمایند. از این رو، خداوند در این آیات نخست با توجه دادن مردم به سیر و سفر، ذهنیت و زمینه کافی را برای پرداختن به مسأله سفر اخروی و هدایت الهی فراهم می‌آورد و سپس می‌فرماید ما راه مستقیم را به شما نشان دادیم که اگر شما با اختیار و انتخاب خویش در آن مسیر قرار گیرید به کمال، تعالی و سعادت اخروی می‌رسید.
بنابراین خداوند با استفاده از تداعی معانی بندگان خود را به هدایت خویش و راه مستقیم که مردم را به سعادت می‌رساند توجه می‌دهد، و یادآور می‌شود که حرکت در راه مستقیم جبری نیست و انسان‌ها باید با اراده و اختیار خویش آن مسیر را بپیمایند و اگر خداوند می‌خواست، می‌توانست مردم را ناچار به گزینش راه مستقیم کند. نمونه دوم از تداعی معانی و انتقال از نعمت‌های مادی به نعمت‌های معنوی و با هدف رهاندن مردم از غفلت، در سوره زخرف دیده می‌شود:
﴿ صفحه 74﴾
«وَالَّذِی خَلَقَ الأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ الْفُلْكِ وَالأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ * لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَه رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَتَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ * وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنقَلِبُون؛(60) و همان کسی که جفت‌ها را یکسره آفرید و برای شما از کشتی‌ها و دام‌ها [وسیله‌ای که] سوار شوید قرار داد. تا بر پشت آن[ها] قرار گیرید، پس چون بر آن[ها] نشستید، نعمت پروردگار خود را یاد کنید و بگویید پاک است کسی که این[ها] را برای ما رام کرد و[گرنه] ما را یارای [رام ساختن] آن‌ها نبود و به راستی که ما به سوی پروردگارمان باز خواهیم گشت».
خداوند در این آیات می‌فرماید ما چارپایان و کشتی‌ها را در اختیار شما نهادیم که در روی زمین و دریا از جایی به جای دیگر مسافرت کنید و باید در برابر این نعمت‌هایی که خداوند در اختیار شما قرار داده و با آن بخشی از نیازهای خود را تأمین می‌کنید، به تسبیح و ستایش او بپردازید و بالاتر از آن، متوجه باشید که علاوه بر سفرهای دنیایی، سفر مهم‌تری در پیش دارید و آن سفر به سوی سرای آخرت است؛ سفری که مقصد آن خداست. به تعبیر دیگر، سراسر عمر و زندگی انسان، مسیر حركت به سوی الله است و در نهایت این زندگی، انسان به ملاقات خداوند نایل می‌گردد.
همچنان كه می‌بینیم خداوند در درجه اول فایده وسایل حمل و نقل
﴿ صفحه 75﴾
دریایی و زمینی و استفاده از آن‌ها در مسافرت‌ها را یادآور می‌شود، سپس با استفاده از تداعی معانی، ذهن‌ها را به سفر انسان به سوی خداوند و ملاقات با وی که بسیار مهم‌تر و با ارزش‌تر از سفرهای دنیوی است، منتقل می‌کند. البته باید توجه داشت که گرچه نگرش به نعمت‌های دنیا از راه تداعی معانی و استعدادی که خداوند در ذهن انسان برای انتقال از معنایی به معنای دیگر قرار داده، می‌تواند ما را به نعمت‌های ارزنده‌تر و با ارزش‌تر آخرت منتقل کند و در نتیجه توجه انسان را به آخرت و زندگی ابدی جلب كند؛ اما چون استعداد تداعی معانی در انسان چون شمشیری دولبه می‌باشد، ممکن است انسان از این سازوکار ذهنی سوء استفاده کند و توجه به نعمت‌های خدا او را به معانی و خواسته‌های پست منتقل سازد و به تحریك شیطان تداعی معانی در جهت باطل انجام گیرد.

کاربرد تأویل و تداعی معانی در روایات

قرآن در مواردی انتقال و تداعی معانی بجا و مؤثر باشد از این ساز و كار ذهنی استفاده می‌كند؛ اما در مواردی نیز یا به دلیل آن که سیاق آیات اقتضا نمی‌کرده و یا به دلیل وجود حکمت دیگری که ما از فهم و درک آن ناتوانیم، این تداعی معانی در کلام خداوند صورت نپذیرفته است؛ اما امکان آن برای ما فراهم است؛ برای نمونه، وجود ستارگان در آسمان بهره‌ها و استفاده‌های زیادی از جمله تشخیص وقت و تعیین جهات برای ما دارد. در گذشته که وسایل و تجهیزات جهت‌یابی وجود نداشت، در سفرهای زمینی و دریایی از موقعیت ستارگان شمال،
﴿ صفحه 76﴾
جنوب، مغرب و مشرق و سمت و سوی حرکت شناسایی می‌شد و یا جهت قبله را با موقعیت ستاره قطبی تعیین می‌کردند. با توجه به نقشی که ستارگان و از جمله ستاره قطبی در راهنمایی انسان‌ها در مسافرت‌ها، جابه‌جایی‌ها و دیگر امور دارند، خداوند ما را به اهمیت آن‌ها توجه داده، می‌فرماید:
«وَعَلامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُون؛(61) و نشانه‌هایی [دیگر نیز قرار داد]، و آنان به وسیله ستاره [قطبی] راه‌یابی می‌کنند».
طبیعی است کسانی که اهل اندیشه، تدبر و دارای آمادگی ذهنی هستند، با مشاهده این آیه که در آن هدایت ظاهری و هدایت به وسیله ستارگان گفته شده، به هدایت معنوی؛ یعنی هدایت به وسیله انبیا و ائمه معصومین(علیهم السلام) منتقل می‌شوند. گرچه در ادامه آیه به این انتقال و تداعی معانی اشاره نشده؛ اما این انتقال و تداعی معانی مطلوب و بسیار تأثیرگذار است. بسیار بجا و شایسته است که با شنیدن آیه‌ای که در آن هدایت به وسیله ستارگان و استفاده از آن‌ها در تشخیص مسیرهای زمینی و دریایی و تعیین مسیر و جهت حرکت با موقعیت ستارگان آمده، انسان به بزرگ‌ترین نعمت‌های معنوی خداوند؛ یعنی هدایت و راهنمایی مردم به وسیله انبیا و اولیای خدا به سوی کمال و تعالی و سعادت اخروی، منتقل گردد. این انتقال دادن در روایت امام صادق(علیه السلام) وجود دارد و آن حضرت با تأویل آیه شریفه، ما را به هدایت معنوی توجه داده‌اند. آن حضرت در تأویل «النجم» و «العلامات» در آیه مزبور فرموده‌اند:
﴿ صفحه 77﴾
«النجم رسول الله(صلى الله علیه وآله) و العلامات الائمه من بعده(علیهم السلام)؛(62) منظور از النجم رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و منظور از العلامات، امامان معصوم(علیهم السلام) هستند».
ممکن است کسانی که تنها ظاهر آیات را می‌پذیرند بگویند این آیه درباره ستارگان سخن می‌گوید که افراد در بیابان، دریا و در تاریکی شب به وسیله آن‌ها راهنمایی می‌شوند و با موقعیت آن‌ها جهت و مسیر حرکت خود را پیدا می‌کنند و از ظاهر و سیاق آیه هدایت معنوی و رهایی از تاریکی‌های معنوی و هدایت به نور الهی به وسیله پیامبر و امامان معصوم(علیهم السلام) استفاده نمی‌شود؛ اما آنچه امام فرموده‌اند تفسیر لفظی آیه نیست که از ظاهر آیه استفاده شود، بلکه تأویلی است که امام از باطن آیه استخراج کرده‌اند؛ زیرا قرآن ظاهری دارد و باطنی که بجز ائمه اطهار و راسخان در علم کسی بدان آگاهی كامل ندارد و گاهی در روایات به آنچه از باطن آیات استفاده می‌شود اشاره شده است. این روش برای کسانی که به باطن قرآن احاطه دارند کاملاً منطقی و عقلانی است. البته از عصر امامان معصوم(علیهم السلام) تا کنون در ارتباط با تفسیر و تأویل قرآن لغزش‌های فراوانی به عمد انجام گرفته است و افراد منحرف که درصدد سوءاستفاده از قرآن بودند، گاهی تأویلات باطلی از آیات ارائه می‌دادند و می‌گفتند که مراد از آن آیات این تأویلات است نه آنچه از ظاهرشان استفاده می‌شود. آن‌ها حتی برای پذیرفته شدن تأویلات خود، روایاتی نیز جعل می‌کردند كه متأسفانه در لابه‌لای مجامع روایی ما جای گرفته‌اند و
﴿ صفحه 78﴾
تشخیص آن روایات جعلی از روایات صحیح کار بسیار دشواری است که تنها از فقیه، رجالی و حدیث‌شناس ساخته است . برخی ازغلات گفته‌اند که منظور از «الصلوه» در قرآن علی(علیه السلام) است و «اقیموا الصلوه» به معنای پذیرش ولایت آن حضرت است و کسی که ولایت آن حضرت را پذیرفته است، دیگر لازم نیست نماز بخواند!
گفتیم اصل تداعی معانی و انتقال از معنایی به معنای لطیف‌تر مطلوب است، به ویژه اگر در مجموعه روایات مؤیدی برای آن وجود داشته باشد. تداعی بدان معنا نیست که از لفظ معنای اول اراده نشده و تنها معنایی که تداعی می‌شود مراد است. البته اثبات این که معنای دوم اراده شده نیازمند حجت شرعی است و گرنه صرف تداعی معانی و انتقال معنایی، انصراف لفظ به معنای دوم را اثبات نمی‌کند. در آیه مزبور «نجم» به معنای ظاهری خودش که همان ستاره است می‌باشد و منظور از آیه این است که ستاره قطبی و دیگر ستارگان مردم را برای یافتن مسیر راهنمایی می‌کنند، پس معنای ظاهری آیه در جای خود محفوظ است؛ اما با ذکر اهمیت و فایده ستارگان در آیه، ذهن انسان به نعمت هدایت معنوی به وسیله پیامبر و جانشینان آن حضرت نیز منتقل می‌گردد و امام در روایت خود به این انتقال اشاره کرده‌اند.
ما در این جا نمی‌خواهیم با این تأویل و انتقال معنایی که در آیه صورت گرفته، ولایت امیرمؤمنان و دیگر امامان(علیهم السلام) را ثابت کنیم؛ زیرا ولایت آن‌ها با بیش از هزار روایت مستند و خدشه ناپذیر ثابت شده است، بلكه سخن در این است که آیه از نورافشانی ستارگان در شب،
﴿ صفحه 79﴾
سخن می‌گوید كه علاوه بر زیبا و باشكوه كردن آسمان، راه را به گم شدگان و مسافران می‌نمایند و ذهن ما را به این مهم منتقل می‌كند كه در عصرحاکمیت جاهلیت و فساد صدر اسلام، مردم نیازمند بعثت پیامبر(صلى الله علیه وآله) بودند تا با خورشید وجود خود راه هدایت و سعادت را به آنان نشان دهد و آنان را از ظلمت، گمراهی و شرک برهاند و به نور ایمان و توحید راهنمایی کند. همچنین پس از رحلت آن حضرت، باز مردم به پیشوایان معصومی نیاز دارند که آنان را به راه مستقیم هدایت کرده و از تاریکی‌ها و نفاق نجاتشان دهند.

استدلال هشام بن حکم بر ضرورت وجود امام معصوم(علیهم السلام)

اهمیت تداعی و انتقال معانی و كاركرد آن سبب شد مفسرانی که دارای گرایش عرفانی بودند، پس از تفسیر ظاهر آیات با همان روش رایج بین دیگر مفسران، نکات عرفانی را نیز با این ادعا که آن آیات به این نکات و معانی نیز اشاره دارند از آیات استخراج كنند؛ همانند انتقال از واژه «النجم» و «علامات» در آیه مزبور به پیامبر(صلى الله علیه وآله) و علی و جانشینان معصوم ایشان (علیهم السلام) یا استفاده و انتقالی که در گفت و گوی هشام بن حکم، شاگرد امام صادق(علیه السلام)، با عمرو بن عبید معتزلی صورت گرفت و جریان آن از این قرار است:
جمعی از اصحاب که حمران، ابن نعمان، ابن سالم و طیار در بینشان بودند، در خدمت امام صادق(علیه السلام) حاضر شدند و گروه دیگری نیز در اطراف هشام بن حکمِ تازه جوان گرد آمده بودند. امام صادق(علیه السلام) فرمود:
«ای هشام، آیا گزارش نمی‌دهی در مباحثه با عمرو بن عبید چه
﴿ صفحه 80﴾
کردی و از او چه پرسیدی؟» عرض کرد: «شکوه و جلال شما مرا گرفته است و شرم دارم و زبانم در حضور شما به کار نمی‌افتد». حضرت فرمود: «وقتی به شما امری کردم، انجام دهید». هشام عرض کرد: «از وضعیت عمرو بن عبید و نشست او در مسجد بصره به من خبر رسید و بر من گران آمد. پس به سویش رهسپار شدم و در روز جمعه‌ای وارد بصره شدم و به مسجد بصره رفتم. در آن جا جمعیت بسیاری دیدم که گرد عمرو بن عبید حلقه زده‌اند. او جامه پشمینه سیاهی به کمر بسته و عبایی بر دوش انداخته بود و مردم از او سؤال می‌کردند. از مردم راه خواستم، به من راه دادند و من آخر جمعیت دو زانو نشستم. آن‌گاه گفتم: ای مرد دانشمند، من مردی غریبم، اجازه دارم مسأله‌ای بپرسم؟ گفت: آری.
گفتم: شما چشم دارید؟ گفت: پسرجان، این چه سؤالی است، چیزی را که می‌بینی چگونه از آن می‌پرسی؟ گفتم: سؤال من همین‌طور است. گفت: بپرس پسر جانم، گرچه پرسشت احمقانه است. گفتم: شما جواب همان را بفرمایید. گفت: بپرس. گفتم: شما چشم دارید؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه کار می‌کنید؟ گفت: با آن رنگ‌ها و اشخاص را می‌بینم. گفتم: بینی‌ داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‌کنی؟ گفت: با آن می‌بویم. گفتم: دهن داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‌کنی؟ گفت: با آن مزه را می‌چشم. گفتم: گوش داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‌کنی؟ گفت: با آن صدا را می‌شنوم. گفتم: شما دل دارید؟
﴿ صفحه 81﴾
گفت: آری. گفتم: با آن چه می‌کنی؟ گفت: با آن هر چه بر اعضا و بر دلم می‌گذرد تشخیص می‌دهم. گفتم: مگر با وجود آن اعضاء از دل بی‌نیاز نیستی؟ گفت: نه. گفتم: چگونه؟ با آن که اعضاء صحیح و سالم باشد (چه نیازی به دل داری)؟ گفت: پسر جانم، هرگاه اعضای بدن در چیزی که ببوید، یا ببیند، یا بچشد و یا بشنود تردید کند، آن را به دل ارجاع می‌دهد تا تردیدش برطرف شود و یقین حاصل گردد.
من گفتم: پس خدا دل را برای رفع تردید اعضای بدن گذاشته است؟ گفت: آری. گفتم: دل لازم است وگرنه برای اعضای بدن یقینی حاصل نمی‌گردد؟ گفت: آری. گفتم: ای ابا مروان (عمرو بن عبید)، خدای تبارک و تعالی که اعضای تو را بدون امامی که صحیح را تشخیص دهد و تردید را تبدیل به یقین کند، وانگذاشته، آیا این همه مخلوق را در سرگردانی، تردید و اختلاف واگذارده و برای ایشان امامی که در تردید و سرگردانی خود به او رجوع کنند قرار نداده، در صورتی که برای اعضای تو امامی قرار داده که حیرت و تردیدت را به او ارجاع دهی؟ او ساکت شد و به من جوابی نداد، سپس به من متوجه شد و گفت: تو هشام بن حکمی؟ گفتم: نه. گفت: از همنشین‌های او هستی؟ گفتم: نه. گفت: اهل کجایی؟ گفتم: اهل کوفه. گفت: تو همان هشامی. سپس مرا در آغوش گرفت و به جای خود نشانید و خودش از آن جا برخاست و تا من آن جا بودم سخن نگفت. حضرت امام صادق(علیه السلام) خندید و فرمود:
﴿ صفحه 82﴾
این را چه کسی به تو آموخت؟ عرض کردم: آنچه از شما شنیده بودم منظم کردم (و گفتم). فرمود: به خدا سوگند این مطالب در صحف ابراهیم و موسی می‌باشد.(63)
هشام بن حکم در مناظره با عمرو بن عبید از تداعی معانی و انتقال از معنایی به معنای دیگر استفاده کرد و به عمرو فهماند همان‌ گونه که قلب برای تنظیم و مهار رفتار انسان و تشخیص رفتار درست از نادرست لازم است، جامعه اسلامی نیز نیاز به امامی دارد که مردم را در مسیر زندگی خویش راهنمایی کند تا حق را از باطل بازشناسند؛ زیرا در سخنان کسانی که از دین خدا گفته‌اند، اختلافات زیادی وجود دارد كه بسیاری از آن‌ها باطل است و امام سخنان حق را از باطل تشخیص می‌دهد و به مردم می‌شناساند.