لقای الهی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

مفهوم واژه کدح و ملاقی

کلمه «کدح» تنها یک بار و در سوره انشقاق به کار رفته است و به معنای حرکت و تلاش همراه با رنج و خستگی است و چون با کلمه «الی» متعدی شده، در آن سیر و حرکت نهفته است. اما کلمه «ملاقی» اسم فاعل از باب مفاعله و ثلاثی مجرد آن «لقی» است که از مصدر و ماده «لقا» به معنای روبه رو و مصادف شدن اشتقاق یافته است. فعل ثلاثی مجرد «لقی» هنگامی به كار می‌رود که عمل به‌ هم ‌رسیدن و برخورد کردن از یک طرف انجام پذیرد و اگر برخورد و به‌ هم ‌رسیدن دو جانبه و از هر دو طرف رخ دهد، از فعل «تلاقی» یا «مقابله» استفاده می‌شود. در این صورت فعل و اقدام به هر دو طرف نسبت داده می‌شود، چون در
﴿ صفحه 18﴾
باب «مفاعله»، مطاوعه، به معنای موافقت و اقدام دوجانبه نهفته است. فعل تلاقی و واژه ملاقات در مورد دو چیز و یا دو کسی به کار می‌رود که از هم دور بوده و فاصله و جدایی بین آن دو وجود داشته باشد و اکنون آن دو به هم رسیده‌اند و در مورد دو چیزی که پیش‌تر بین آن دو جدایی و فاصله نبوده، به کار نمی‌روند. در تعبیراتی که در قرآن درباره لقا و ملاقات با خداوند، کلمه «رب» و یا «الله» به صورت مفعول ذکر شده است، مشتقات «لقا» یا به صورت اسم فاعل و یا به صورت مصدر به «الله» و یا «رب» و یا ضمیر راجع به آن دو آمده است.
برخی درباره ضمیر کلمه «ملاقیه» در آیه شریفه گفته‌اند مرجع آن خداوند است؛ بدین معنا که انسان در نهایت حرکت همراه با رنج و تلاش خویش و عملی که به‌ هم ‌رسانده است، خداوند را ملاقات می‌کند. برخی گفته‌اند مرجع ضمیر «ملاقیه»، عمل است؛ بدین معنا که انسان در قیامت عمل خویش را ملاقات می‌کند. برخی گفته‌اند معنای «ملاقیه»، ملاقات با پرونده عمل است؛ چون عمل انسان در دنیا به انجام رسیده و پایان پذیرفته است و انسان در قیامت با پرونده عمل خویش روبه رو می‌گردد. برخی گفته‌اند معنای «ملاقیه» این است انسان با پاداش و یا کیفر عملش روبه رو می‌گردد؛(4) اما از بین توجیهات مزبور، معنا و توجیه اول برتری دارد. باید افزود که کلماتی چون، لقا، ملاقی و یلاقی و دیگر مشتقات آن‌ها حدود بیست بار در قرآن در ارتباط با لقا و ملاقات با خدا به کار رفته‌اند. حدود ده بار نیز درباره ملاقات روز قیامت به کار
﴿ صفحه 19﴾
رفته‌اند، درباره آیه «وَیُنذِرُونَكُمْ لِقَاء یَوْمِكُمْ هَـذَا...»(5) نیز احتمال داده‌اند که مراد لقا خداوند در روز قیامت است.

مفهوم حركت به سوی خداوند

روشن شد آیه بیانگر آن است که انسان با رنج و تلاش به سوی خدا حرکت می‌کند و سرانجام او را ملاقات خواهد كرد؛ اما در چگونگی حرکت انسان ابهام وجود دارد و نیازمند تبیین و توضیح است. البته مشخص است این حرکت جسمانی نیست؛ چون حرکت جسمانی غایت و مقصد جسمانی دارد و آن مقصد جسمانی دارای جهت و مسیر مشخصی است؛ اما خداوند مجرد است و جسمانی نیست تا مکانی داشته باشد که انسان با بدنش به سوی او حرکت کند و نیز خداوند چون جسمانی نیست دارای جهت نیست و همه جا حضور دارد:
«وَهُوَ الَّذِی فِی السَّمَاء إِلَهٌ وَفِی الأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِیمُ الْعَلِیم؛(6) و اوست که در آسمان خداست و در زمین خداست و هموست حکیم دانا».
«وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ؛(7) و مشرق و مغرب از آن خداست، پس به هر سو رو کنید، آن جا روی [به] خداست».
پس حرکت انسان به سوی خدا نمی‌تواند حرکتی جسمانی باشد،
﴿ صفحه 20﴾
چون حرکت جسمانی به سوی مقصد جسمانی است و مقصد حرکت جسمانی نمی‌تواند مجرد و غیر جسمانی باشد. همچنین باید روشن گردد كه مفهوم دیدار با خدا در آیه شریفه چیست؟ دیدار با خدا، در قرآن، با تعابیر گوناگون بارها گفته شده است، چنان كه در برخی آیات در قالب اسم فاعل از آن یاد شده است:
«الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَیْهِ رَاجِعُونَ؛(8) همان کسانی که می‌دانند با پروردگار خود دیدار خواهند کرد و به سوی او باز خواهند گشت».
و در برخی آیات با صیغه مصدر بیان شده است:
«إَنَّ الَّذِینَ لاَ یَرْجُونَ لِقَاءنَا وَرَضُواْ بِالْحَیوه الدُّنْیَا وَ...؛(9) کسانی که امید به دیدار ما ندارند و به زندگی دنیا دل‌خوش کرده و بدان اطمینان یافته‌اند».
روشن است که دیدار با خداوند در این آیات و نیز در دعاها و مناجات‌ها ویژه اولیای خاص خداوند است و بیشتر مردم از آن محروم خواهند بود. چنان‌که امام سجاد(علیه السلام)، در دعاهای خویش، به ویژه «مناجات خمس‌عشر» از دیدار و مشاهده خداوند به عنوان بزرگ‌ترین آرمان خویش یاد می‌کند. ولی این برداشت از ظاهر آیه وجود دارد که همه انسان‌ها و به تعبیر دیگر نوع انسان به سوی خدا حرکت می‌کنند و در نهایت همه به دیدار الهی نایل می‌گردند و این دیدار ویژه اولیای خدا نیست.
﴿ صفحه 21﴾
وجود چنین برداشتی از ظاهر آیه كه با واقعیت آن مبنی بر این كه دیدار الهی ویژه اولیای اوست، سازگاری ندارد، بحث‌های زیادی را به دنبال داشته است. از جمله این كه، تلاش شده ظاهر آیه توجیه گردد. کسانی که دارای گرایش‌های عرفانی هستند دیدار با خدا را به معنای عرفانی‌اش که ویژه اولیای اوست دانسته و گفته‌اند گرچه در جمله «یا ایها الانسان» خطاب متوجه همه انسان‌هاست؛ ولی نه همه آن‌ها، بلكه تنها اولیای برگزیده خداوند به دیدار پروردگار خویش نایل می‌گردند. چنان‌که خلیفه الله بودن را برای نوع انسان می‌دانند، در حالی كه همه انسان‌ها خلیفه الله نیستند و ممکن نیست ستمگران عالم؛ همچون شمر و یزید در این مقام باشند. پس کلمه «الانسان» اطلاق ندارد و «الف و لام» در آن برای اطلاق نیست تا جنس انسان را شامل شود. بلکه از کلمه «الانسان» طبیعت مهمله انسان، بدون توجه به تعداد و نفرات انسان‌ها، منظور است و طبیعت مهمله انسان که در خارج، در اولیای خاص خدا تعین پیدا می‌کند به کمال لقای الهی خواهد رسید؛ اما این توجیه و تفسیر با ظاهر خطاب در آیه سازگار نیست و آیه ظهور در مخاطب بودن همه انسان‌ها در همه زمان‌ها دارد و چگونه ممکن است مخاطب آیه همه انسان‌ها باشند، آن وقت از بین آنان افراد انگشت‌شماری به دیدار خداوند برسند؟ برای روشن شدن مطلب لازم است که به بررسی و تأمّل در دو واژه «کدح» و «لقا» بپردازیم.

چیستی و چگونگی حرکت

گفتیم «کدح» گونه‌ای ویژه از سیر و حرکت است و در آن جنس حرکت
﴿ صفحه 22﴾
و سیر با رنج و زحمت همراه است. به تعبیر دیگر، حرکت و سیر به عنوان جنس در نظر گرفته شده و رنج و زحمت نیز فصل آن است و در نتیجه از آن واژه حرکت همراه با رنج و زحمت استفاده می‌شود. برای این که چیستی سیر و حرکت به سوی خداوند روشن گردد، لازم است بدانیم حرکت گونه‌هایی دارد:
1. حرکت مکانی و انتقالی: عبارت است از انتقال از مکانی به مکان دیگر؛ همچون حرکت سیب از درخت به روی زمین.
2. حرکت وضعی: عبارت است از تغییر وضعیت و نسبت اجزاء شیء با یكدیگر؛ همانند حرکت خورشید به دور محورش.
عرف و مشهور چون بستر حرکت را مکان می‌داند، تنها حرکت مکانی را می‌شناسد و البته با گستره­‌ای که تعریف حرکت مکانی دارد می‌توان گفت حرکت وضعی نیز از نظر عرف شناخته شده است؛ زیرا در حرکت وضعی نیز تغییر وضعیت اشیاء در مکان صورت می‌پذیرد. هنگامی كه انسان در مکانی ایستاده و دست و اندامش را به اطراف می‌چرخاند، به نوعی حرکت در مکان از او سر می‌زند.
3. حرکت کمی: عبارت است از تغییر تدریجی که در اندازه و حجم چیزی پدید می‌آید؛ همانند درختی که به آرامی رشد می‌کند و بر اندازه و حجمش افزوده می‌شود. یا کودکی که از بدو تولد آرام آرام بزرگ‌تر می‌شود و وزن و قامت او افزایش پیدا می‌كند.
4. حرکت كیفی: عبارت است از حرکت و تغییر تدریجی که در کیفیت چیزی رخ می‌دهد؛ مانند تغییر تدریجی که در رنگ سیب پدید می‌آید و
﴿ صفحه 23﴾
در جریان آن رنگ سیب بر روی درخت، به تدریج از سبز به سرخ و یا زرد تمایل پیدا می‌کند. یا تغییری که در مزه و طعم سیب پدید می‌آید.