سفر به سرزمین هزار آیین

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: اصغر عرفان

سخنرانى حضرت آیت‌الله مصباح یزدى«دام‌عزه» در جامعه اهل‌بیت(علیهم السلام)

بسم الله الرحمن الرحیم
...‌خداى متعال را شكر مى‌كنم كه توفیق عنایت فرمود در این محفل نورانى به خدمت شما اساتید و طلاب عزیز شرفیاب شوم. توفیق شما براى تحصیل، یكى از بزرگترین نعمت‌ها و عنایت‌هاى خداى متعال به شماست. چه بسیارند علاقمندان آشنایى با معارف اسلامى كه این زمینه براى آنها فراهم نمى‌شود‌؛ در كشورشان، در شهرشان استاد ندارند و امكان مهاجرت و رفتن به حوزه‌هاى علمیه را پیدا نمى‌كنند‌؛ بنابراین شما باید خداوند متعال را براى این‌كه در این كشور بزرگ و در میان صدها میلیون انسان به شما چنین توفیقى داده، شكرگزار باشید و قدر این نعمت را بدانید. از دیدگاه قرآن و احادیث وقتى بخواهند ارزش
﴿ صفحه 396﴾
عملى را بیان كنند، آن را با ثواب شهید مى‌سنجند‌؛ چون در فرهنگ اسلامى هیچ عملى بالاتر از شهادت در راه خدا نیست. گاهى مى‌گویند فلان عمل اگر درست انجام شود ثواب چند شهید دارد. از یك طرف در قرآن و روایات درباره ثواب شهادت و اهمیت جهاد بحث شده است و از یك سو درباره اهمیت تحصیل علم. در همان زمان ائمه اطهار(علیهم السلام)گاهى براى افراد سؤال مى‌شد كه آیا ثواب جهاد بیشتر است یا ثواب تحصیل علم؟ البته هر كدامشان مراتبى دارد و ثواب هر شهادتى یكسان نیست. هر طالب علمى هم ثواب یكسان ندارد‌؛ ولى به طور كلى آیا آن‌كه به جهاد مى‌رود ثواب بیشترى دارد یا آن‌كه در پى تحصیل علوم دینى است؟ در چندین روایت این مضمون با عبارت‌هایى شبیه هم آمده است: وُزن حبر العلماء بدم الشهداء فرجح علیه،(111) در روایت دیگرى آمده است: إِذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ جَمَعَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ النَّاسَ فِی صَعِید وَاحِد وَوُضِعَتِ الْمَوَازِینُ فَتُوزَنُ دِمَاءُ الشُّهَدَاءِ مَعَ مِدَادِ الْعُلَمَاءِ فَیُرَجَّحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَى دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ،(112) در روز قیامت وقتى نوشته عالم و خون شهید را با هم مى‌سنجند، نوشته عالم برترى پیدا مى‌كند، سنگین‌تر مى‌شود‌؛ ارزشش بیشتر است. ممكن است این سؤال مطرح شود كه عالم در خانه‌اش مى‌نشیند احیاناً
﴿ صفحه 397﴾
هواى خوب، منطقه خوب، روزى فراوان، چه‌بسا امكانات تحصیل هم برایش فراهم است، درس مى‌گوید مطلب مى‌نویسد‌؛ اما شهید باید از خانه و كاشانه‌اش مهاجرت كند برود در میدان جنگ و خونش ریخته شود، چطور ثواب نوشته عالم از خون شهید بیشتر است؟ گاهى مى‌پرسند اگر ما در میدان جهاد شركت كنیم بهتر است یا این‌كه دنبال تحصیل علم برویم؟ البته مى‌دانیم هر كدام از جهاد یا تحصیل علم اگر واجب عینى شد دیگر قابل مقایسه با دیگرى نیست. اگر یك وقت رفتن به جبهه وجوب عینى داشت آنجا دیگر نمى‌شود نشست و درس خواند و درس گفت. باید به جبهه رفت، كما این‌كه اگر تحصیل علم واجب شد دیگر نمى‌شود به جهاد مستحبى رفت. اگر هر دو مساوى باشد یعنى یك طرف، جهاد مستحبى است و از آن سو تحصیل علم هم مستحب است. در شرایط مساوى چرا تحصیل علم بهتر از جهاد است؟ امام در پاسخ فرمودند: آن‌كه براى حفظ مرزهاى كشور اسلامى به جهاد مى‌رود، مانع مى‌شود از این‌كه دشمنان وارد كشور اسلامى شوند و به مال و جان و ناموس مسلمان‌ها تجاوز كنند. اگر این كار را نكند، زمین‌هاى مسلمانان دست كفار مى‌افتد، اموالشان غارت مى‌شود و نوامیسشان به خطر مى‌افتد‌؛ اما تحصیل‌كنندگان علم، مرز قلب‌ها را از خطر نفوذ شیطان حفظ مى‌كنند و نمى‌گذارند ایمان مردم غارت شود. وقتى
﴿ صفحه 398﴾
دشمنى وارد كشور شود اموالمان را مى‌برد، ضرر دنیوى مى‌كنیم، ضررى كه در آخرت خدا جبرانش مى‌كند، حتى اگر كشته شویم چند روزى زندگى دنیا را از دست مى‌دهیم، در عوض خداوند در آخرت زندگى ابدى به ما مى‌دهد‌؛ اما اگر ایمان ما را غارت كنند، برایمان چه مى‌ماند؟ عذاب ابدى‌؛ پس فایده تحصیل علم این است كه ایمان مردم را حفظ مى‌كند، یعنى مانع مى‌شود از این‌كه اشخاصى گمراه و به عذاب ابدى گرفتار شوند. پس به همان اندازه كه آخرت بر دنیا ترجیح دارد تحصیل علم هم بر جهاد ترجیح دارد. آیا این دلیل به نظر شما قانع كننده است؟ البته دلیل امام معصوم جاى شبهه ندارد‌؛ ولى صرف نظر از این‌كه این دلیل را امام معصوم بیان فرموده است عقل ما هم درك مى‌كند.
بالاترین خطرى كه امروز جامعه اسلامى را تهدید مى‌كند عاملى است كه به دین و ایمان مردم لطمه زند، همان كه ما در ایران به آن مى‌گوییم تهاجم فرهنگى‌؛ در این تهاجم، دشمنان به فرهنگ، دین، ایمان و ارزش‌هاى مردم هجوم مى‌برند، عقاید مردم را خدشه‌دار مى‌كنند، در دینشان شك مى‌اندازند، ارزش‌هایشان را كم‌اهمیت جلوه مى‌دهند تا دیگر براى افراد تفاوتى نكند ارزش‌هاى اسلامى رعایت بشود یا نشود، ربا بخورد یا نخورد، ازدواج او مشروع باشد یا غیر مشروع، بگوید فعلا من درآمدى
﴿ صفحه 399﴾
داشته باشم از هر راهى مى‌خواهد باشد. این‌ها باعث مى‌شود كه ارزش‌هاى اسلامى از بین برود. به تعبیر مقام معظم رهبرى مجموع عقاید و ارزش‌ها فرهنگ نام دارد. آن فرهنگ حقیقى كه ما مى‌گوییم همان عقاید و اخلاق است، این نصّ كلام مقام معظم رهبرى است. ما كه مى‌گوییم فرهنگ، یعنى عقاید و اخلاق، كه اگر این‌ها مورد یورش دشمنان قرار گیرد نتیجه‌اش گمراهى و پیآمدش عذاب ابدى است‌؛ بنابراین واجب‌ترین كار، جلوگیرى از هجوم دشمن است. با چه وسیله‌اى؟ با تیر، با تفنگ، با تانك، با بمب اتم، و چه چیز دیگرى؟ با علم، علم دینى، با كلام معصومین، با آیات قرآن، با دلایل عقلى، با تربیت صحیح، این كارى است كه از تحصیلات ابتدایى علوم دینى شروع مى‌شود تا به مقامى كه بزرگانى امثال امام راحل(رحمه الله)و سایر مراجع عظام ‌ادام الله ظلهم‌ـ رسیدند، به آنجا ختم مى‌شود كه البته آن هم حد و مرز مشخصى ندارد. اگر همه صدها سال عمر كنند باز هم زمینه تحقیق و مطالعه فراهم است‌؛ بنابراین موفقیت براى تحصیل علم یعنى موفقیت براى ارزشمندترین كارها نزد خدا، موفقیت براى واجب‌ترین كارها در این زمان و مخصوصاً در این مناطق، مناطقى كه روزگارى جایگاه علماى بزرگى بود‌؛ روحانیونى كه در تاریخ تشیع جایگاه بسیار رفیعى داشتند. امروز متأسفانه وضع به گونه‌اى شده كه حتى برخى از
﴿ صفحه 400﴾
مدارس و مساجد هم به دست دیگران افتاده است‌؛ بنابراین شما اولا باید قدر نعمت عظیمى را كه خدا به شما داده بدانید. نگاه نكنید كه در این ساختمان محدود، سى چهل نفر درس مى‌خوانید. امام راحل(رحمه الله)مى‌فرمودند: خانه فاطمه زهرا(علیها السلام)یك چهاردیوارى خشتى بود كه سقفش از لیف‌هاى خرما بود. از آن خانه نورانیت به همه عالم منتشر شد. آیا كوچك بودن یا ارزش مادى نداشتن مانع شد از این‌كه همه عالم به وسیله آنها نورانى شود؟ كمبود وسایل ظاهرى مهم نیست، مهم همّت مردانه و تصمیم قطعى شماست. هرچه نیرو دارید به كار گیرید، خوب فكر كنید، خوب درس بخوانید و خوب مباحثه كنید، مطالبى كه باید به خاطر سپرده شود خوب حفظ كنید‌؛ البته بیشتر كار شما باید در مسائل فكرى باشد ولى گاهى هم نیاز است آدم چیزهایى را به خاطر بسپارد. برنامه حفظ قرآن هم داشته باشید. آیات قرآن باعث نورانیت قلب مى‌شود. كار را جدّى بگیرید.
این درس خواندن مثل درس خواندن دبیرستان و دانشگاه نیست. این درس خواندن مثل نماز یك واجب عینى است. آیا در هندوستان عالم به قدر كافى وجود دارد تا شبهات مردم را پاسخ بدهد و مشكلات دینى آنها را برطرف كند؟ قطعاً وجود ندارد، یك دهم آن هم وجود ندارد، یعنى تعداد علمایى كه در هندوستان هستند اگر ده
﴿ صفحه 401﴾
برابر هم شوند باز كافى نیست. وقتى چنین باشد، براى هركس كه تحصیل علم میسّر است واجب متعیّن مى‌شود. واجب كفایى هم در صورت نبودن «مَن به الكفایة» حكم واجب عینى را دارد‌؛ پس باید به كارتان بسیار اهمیت بدهید فرصت كم، و كار بسیار، و تكلیف سنگین است. در مقابلش هم پاداش الهى بسیار است‌؛ هر اندازه‌اى كه شما ظرفیت داشته باشید از كرم خدا استفاده كنید.
یك حدیث هم بخوانم خود حدیث نورانیت خاصى دارد حتماً شما بارها این حدیث را خوانده‌اید. روایتى است از پیغمبر اكرم(صلى الله علیه وآله) خطاب به ابوذر، صحابه معروف و از اصحاب خاص خودشان كه فرمودند: یَا أَبَا‌ذَرٍّ الْجُلُوسُ سَاعَةً عِنْدَ مُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ كُلِّهِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ مَرَّة‌؛(113) خداوند متعال یك ساعت نشستن در كلاس درس، در محل بحث علمى، و گفتوگوى علمى را از دوازده هزار ختم قرآن بیشتر دوست دارد‌؛ إِنَّ الْمَلاَئِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضاً بِهِ‌؛(114) فرشتگان بال‌هاى خودشان را زیر پاى طالبین علم مى‌گسترانند، چون از كار آنها شادمان مى‌شوند، ملائكه وقتى از كسى خوشحال شوند پذیرایى‌شان این‌گونه است كه بال‌هایشان را زیر پاهایش مى‌گسترانند‌؛ به دلیل رضایتى كه از كار او دارند.
﴿ صفحه 402﴾
مطالب بسیار دیگرى در روایات وارد شده كه اهمیت تحصیل علم را مى‌رساند. تحصیل علم اگر با قصد خالص شروع شود در این راه كوتاهى و تنبلى نكند و بعد به حاصل علمش عمل كند و با آموزش دیگران آنها را هدایت كند، یك چنین علمى چنین ثواب‌هایى دارد‌؛ ثوابى بالاتر از اجر ده‌ها شهید. امیدواریم كه خداى متعال هم به ما و هم به شما و سایر عزیزانى كه در راه دین و در راه تحصیل علم كوشش مى‌كنند توفیق دهد كه قدر عمرمان را بدانیم، اهمیت زمان و وظایفى كه در این زمان داریم به خوبى درك كنیم. راه رسیدن به سعادت و احیاى دین را فرا بگیریم و بفهمیم كه چه بخوانیم؟ چه بگوییم؟ چگونه بخوانیم؟ چگونه تبلیغ كنیم؟ چگونه دیگران را ارشاد كنیم؟ این‌ها همه جزء تحصیل علم است. اگر این موفقیت‌ها را داشته باشیم، بهترین نعمت‌هاى خداوند در این عالم نصیب ما خواهد شد.
والسلام علیكم ورحمة الله وبركاته
﴿ صفحه 403﴾

مركز میكروفیلم نور

دكتر خواجه‌پیرى را در آغاز این سفر شناختیم‌؛ ارجمندى فاضل، روشن‌ضمیر و متعهد كه بیش از 28 سال از عمرش را در غربت این آشنا گذرانده، او مسئول میكروفیلم نور است و این مركز آخرین جایى كه در هند به دیدنش مى‌رویم.
درباره مركز میكروفیلم نور، حكایت تأسیسش، اهداف و فعالیت‌ها و برخى مشكلاتى كه با آن روبه‌روست، حرف‌هایى از دكتر خواجه‌پیرى مى‌شنویم و نكاتى مى‌خوانیم از كتاب راهنماى این مركز:
1. با آغاز قرن دوازدهم هجرى ساختار امپراتورى بزرگ اسلامى در هند رو به ضعف و زوال نهاد. این ضعف، مصادف بود با رنسانس فكرى و فرهنگى غرب و اكتشافات و اختراعات متعدد و نیازشان به كشف منابع و بازارهایى جدید. هند سرزمین رؤیایى استعمارگران بود. اینان هم منابع عظیم و ذخایر سرشار هند را به غارت بردند و هم بر فرهنگ كهن و چندین هزار ساله این كشور لطماتى جبران‌ناپذیر وارد كردند.
﴿ صفحه 404﴾
2. در میان همه اقوام هند، شاید مسلمانان سهمگین‌ترین آسیب‌ها را دیدند و سهم عظیمى از گنجینه‌هاى علمى و فرهنگى ایشان غنیمت یا غارت غرب شد. این تهاجم، به اَشكال مختلف هنوز هم ادامه دارد.
3. پیروزى انقلاب اسلامى در ایران، سرآغاز تحولى نوین در تحكیم روابط علمى و فرهنگى ایران با سایر ملل جهان شد. در این میان با توجه به روابط دیرینه دو ملت ایران و هند، زمینه رشد و همكارى‌هاى علمى و فرهنگى بیشترى فراهم آمد.
4. در سال‌هاى اخیر به امر مقام معظم رهبرى كار شناسایى منابع مشترك علمى و فرهنگى ایران و هند آغاز شد، تا ضمن شناسایى و معرفى منابع اصیل و ناشناخته‌اى كه در بسیارى ازكتابخانه‌هاى هند وجود دارد، زمینه‌هایى فراهم آید كه این میراث كهن علمى و فرهنگى در دسترس ارباب تحقیق قرار گیرد.
5. فقدان سیستم صحیح نگهدارى از كتاب، وجود مشكلات مالى، ناآشنا بودن با زبان فارسى و عربى، هواى گرم و مرطوب هند و‌...، از جمله عواملى هستند كه سالانه هزاران نسخه خطى را در كتابخانه‌هاى شخصى و دولتى هند به نابودى مى‌كشانند.
6. به دلیل فرسودگى كتاب‌ها و هم‌چنین ارزش بسیار كتب خطى، بسیارى از متصدیان و مالكان كتابخانه‌ها حاضر به نشان دادن كتاب‌هاى خود نیستند و محققان و دانش‌پژوهان راهى براى دسترسى به محتواى این كتاب‌ها ندارند. در چنین شرایطى
﴿ صفحه 405﴾
تنها راه حفظ و نشر این آثار علمى تهیه میكروفیلم از نسخه‌هاى خطى نفیس است.
7. با الطاف الهى و همت محققان و استادان دانشگاه‌ها و مسئولان كتابخانه‌ها، مركز میكروفیلم نور تاكنون موفق به تهیه و جمع‌آورى بیش از 12 هزار میكروفیلم از معتبرترین نسخه‌هاى 19 كتابخانه دولتى و خصوصى شده است.
دكتر خواجه‌پیرى با شوق و حوصله‌اى بسیار بخش‌هاى مختلف مركز میكروفیلم را نشانمان داد و از برخى شگفتى‌هاى این مجموعه رازگشایى كرد‌؛ كتاب‌هاى فلزى با كنده‌كارى دشوار و زمان‌بر آن، كه فقط از حوصله هندى‌ها برمى‌آمد، قرآنى سیصد كیلویى، كتاب‌هاى چوبى قدیمى و شیوه نگهدارى خاص آن در هند، نمونه‌هاى بسیار ارزشمند نسخ خطى، كتاب‌هایى به زبان سانسكریت، كاغذهاى مخصوص بزرگ قدیمى با خطاطى قرآن و احادیث، نمونه‌هایى از خط نقاشى هندى و از همه جالب‌تر كارى كه حاصل ابداع متخصصان این مركز بود‌؛ دكتر در عین ناباورى ما صفحه یكى از كتاب‌هاى خطى را در ظرف آبى گذاشت و با دست بر نوشته‌هاى آن كشید اما در كمال تعجب، نه مركّب نوشته پخش شد و نه كاغذ، متلاشى، دكتر حتى آن صفحه را مچاله كرد و چند بار محكم آن را كشید اما صفحه همان صلابت اول را داشت، از این كار دكتر، حاج‌آقا چند بار سبحان‌الله گفتند. دكتر تحیرمان را طولانى نكرد و از كشف نوعى ماده مخصوص گیاهى گفت كه در دنیا بى‌نظیر است و هم بنیان كاغذ را تقویت
﴿ صفحه 406﴾
مى‌كند و هم مركّب نسخه را تثبیت، و حتى كاغذ را در برابر آفت حشراتى چون موریانه مصون مى‌دارد و كار ترمیم را هم سرعت مى‌دهد. در این مركز، روزانه حدود سیصد برگ آسیب دیده مرمت مى‌شود كه این سرعت كار هم بى‌نظیر است. دكتر از برخى نارسایى‌ها و بعضى ناملایمات گلایه داشت این‌كه فلان مسئول، قول رسیدگى و اعطاى بودجه داده ولى بعضى زیردستان كارشكنى مى‌كنند و‌...، همت دكتر خواجه‌پیرى و همكارانش و مجموع فعالیت‌هایى كه تاكنون انجام داده‌اند شگفت‌انگیز بود و شایسته تحسینى درخور‌؛ گنجینه‌اى ارزشمند از آثار اسلامى و شاهدى استوار بر پیوند عمیق فرهنگ ایران و هند. با لبخندى از رضایت و غرور، مركز میكروفیلم نور را ترك مى‌كنیم.

پایان

پیمانه این سفر هم پر شد كه روایتى بود از سفرى تمام شدنى، مثل سفر عمر همه ما، كه هرچه در گستره زمانى آغاز شود مى‌بایست كه روزى و جایى پایان بیابد مثل این سفر، اینك باید هندوستان را، سرزمین هفتاد و دو ملت را، جمهورى شگفت‌انگیز عجایب را با مجموع دیدنى‌هایى كه دیدیم و آن‌ها كه نتوانستیم، با روزها و مردمان گرمش و با همه خوبى‌ها و ناخوبى‌ها ترك كنیم و برداریم دفتر تجربه‌ها و چمدان خاطرات را كه راه رفتنى است.
آسمان خدا همه‌جا یك رنگ است و همه‌جا زمین خدا با آدم‌هایى كه مخلوق اویند اما چه جدا و چه دور از هم و گاه چه نزدیك.
﴿ صفحه 407﴾
نمایه موضوعى
سخنرانى‌ها حضرت آیت الله مصباح‌یزدى«دام‌عزه»
. . . در گزارش سفر خود از كشور هندوستان
الف. بركات انقلاب اسلامى‌‌‌… . … 36
ب. گزارش سفر استاد مصباح به هندوستان‌‌‌… . …37
پ. واقعیت‌هاى هندوستان‌‌‌… . …37
ت. نقش مسلمانان در هندوستان‌‌‌… . …37
ث. آثار اسلام و تشیع در هندوستان‌‌‌… . …38
ج. تاریخچه پیدایش اسلام و تشیع در هندوستان‌‌‌… . …39
چ. نقش علما در پیدایش اسلام و تشیع در هندوستان‌‌‌… . …39
ح. افول اسلام و تشیع در هندوستان‌‌‌… . …44
خ. عبرت‌هاى تاریخ هندوستان‌‌‌… . …46
د. وظیفه ما در مقابل اسلام و تشیع‌‌‌… . …47
. . . در دانشگاه هم‌درد (دهلى)
سفارش به اهتمام به توسعه علوم اسلامى در دانشگاه دهلى‌‌‌… . …66
. . . در محل رایزنى فرهنگى ایران در هند
الف. ویژگى‌هاى شخصیت امام على(علیه السلام)‌‌‌… . …73
ب. شخصیت امام(علیه السلام) در كتاب «صوت العدالة الانسانیة»‌‌‌… . …73
پ. امام على(علیه السلام) نزد فرق اهل تصوف‌‌‌… . …74
﴿ صفحه 408﴾
ت. عدالت امام على(علیه السلام)‌‌‌… . …75
ث. عبادت امام على(علیه السلام)‌‌‌… . …75
ج. هزار ركعت نماز در یك شب‌‌‌… . …75
چ. شجاعت امام على(علیه السلام)‌‌‌… . …77
ح. دوستداران على(علیه السلام) و پیروان على(علیه السلام)‌‌‌… . …77
خ. پیمان بستن با امام‌على(علیه السلام) در پیروى از او در صفت عدالت . . . ‌‌‌… . …79
. . . در سفارت ایران در هند
الف. معناى فطرى بودن خداپرستى‌‌‌… . …83
ب. عوامل انحراف انسان از فطرت خداپرستى‌‌‌… . …83
پ. پیدایش ادیان غیر توحیدى و انحراف از فطرت‌‌‌… . …84
ت. عوامل پیدایش بت‌پرستى‌‌‌… . …85
ث. عوامل انحراف انسان از فطرت خداپرستى‌‌‌… . …85
ج. تحریف در ادیان و انحراف انسان از فطرت خداپرستى‌‌‌… . …85
چ. عوامل پیدایش تحریف در ادیان‌‌‌… . …85
ح. تحریف در تورات و انجیل‌‌‌… . …86
خ. تحریف در ادیان از دیدگاه قرآن‌‌‌… . …87
د. نحوه برخورد اسلام با تحریف در ادیان گذشته‌‌‌… . …90
ذ. قاطعیت اسلام در برخورد با انحراف در فطرت خداپرستى‌‌‌… . …92
ر. شیوه دعوت مشركان به توحید‌‌‌… . …93
ز. روش دعوت مشركان به توحید‌‌‌… . …94
ژ. تفاوت مسأله شفاعت با مسأله شرك‌‌‌… . …95
س. تفاوت شفاعت نزد موحّدان و مشركان‌‌‌… . …96
ش. عینیت شفاعت و توحید در اسلام‌‌‌… . …100
ص. شفاعت و شرك‌‌‌… . …101
ض. عینیت شفاعت و عبادت‌‌‌… . …101
ط. مرز ایمان و كفر‌‌‌… . …101
ظ. شرك نبودن اعتقاد به ائمه(علیهم السلام)‌‌‌… . …103
﴿ صفحه 409﴾
. . . در دیدار با استادان زبان فارسى
الف. تكامل تدریجى انسان در ابعاد مختلف زندگیش‌‌‌… . …141
ب. تحولات زبان و فكر انسان‌‌‌… . …141
پ. نقش زبان در فكر‌‌‌… . …141
ت. حكمت الهى در اختلاف زبان‌ها‌‌‌… . …141
ث. انتقال فرهنگ به آیندگان با زبان‌‌‌… . …141
ج. تأثیرپذیرى مردم هند از دین اسلام و زبان فارسى‌‌‌… . …144
چ. حسن انتخاب مردم هند در انتخاب عناصر فرهنگى‌‌‌… . …145
ح. سرآمدى مردم هند در حفظ فرهنگشان‌‌‌… . …145
خ. سرآمدى مردم هند در جذب عناصر خوب فرهنگ دیگران‌‌‌… . …145
د. تأثیر فرهنگ ایرانى در فرهنگ هندى‌‌‌… . …145
ذ. اظهار نگرانى از تأثیر فرهنگ مادى در فرهنگ هند‌‌‌… . …147
ر. علّت توصیه به آموختن زبان فارسى‌‌‌… . …147
. . . در حوزه علمیه ناظمیه (لكنهو)
الف. سرّ توانایى انسان براى خلیفة‌الله شدن‌‌‌… . …161
ب. هدف آفرینش انسان و خلیفة‌الله شدن‌‌‌… . …162
پ. شباهت به انبیا و ائمه(علیهم السلام) و هدف آفرینش انسان‌‌‌… . …162
ت. راه نزدیك شدن به مقام انبیا و اولیا‌‌‌… . …163
ث. تكلیف ما در مقابل نعمت فراگیرى معارف اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …163
ج. اهمیت توجه به علم و عمل‌‌‌… . …164
چ. اهمیت اهتمام به سنّت اهل‌بیت(علیهم السلام) در تمام زندگى‌‌‌… . …165
ح. وظیفه ما در آموختن و عمل به اسلام‌‌‌… . …166
خ. وظیفه ما در رساندن معارف اسلام به آیندگان‌‌‌… . …166
. . . در جامعه امامیه تنظیم‌المكاتب (لكنهو)
الف. اهمیت نعمت اسلام و تشیع و مودّت اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …171
ب. وظیفه ما در حفظ دین‌‌‌… . …172
﴿ صفحه 410﴾
پ. وظیفه ما در مقابله با شبهات‌‌‌… . …172
ت. تاریخ گسترش اسلام در كشورهاى مختلف‌‌‌… . …173
ث. تحلیل‌هاى واقعه یازده سپتامبر‌‌‌… . …174
ج. احساس خطر امریكا از اسلام‌‌‌… . …174
. . . در جامعة‌الزهراء(علیها السلام)(لكنهو)
الف. اهمیت توجه به وجود مقدس ولى‌عصر(علیه السلام)‌‌‌… . …190
ب. یاد خدا و یاد امام زمان(علیه السلام)‌‌‌… . …190
پ. بركات عنایات حضرت ولى‌عصر(علیه السلام)‌‌‌… . …190
ت. راه‌هاى نزدیك شدن به حضرت ولى‌عصر(علیه السلام)‌‌‌… . …191
ث. هدف خلقت و اطاعت انبیا و ائمه(علیهم السلام)‌‌‌… . …192
ج. اهمیت عمل به دستورات دین‌‌‌… . …192
. . . در حوزه علمیه امیرالمؤمنین(علیه السلام)(بمبئى)
الف. واژه‌هاى نور و ظلمت و حق و باطل در معارف اسلامى‌‌‌… . …203
ب. معانى نور در قرآن و روایات‌‌‌… . …204
پ. اطلاق نور بر خداوند‌‌‌… . …204
ت. اطلاق نور بر چهارده معصوم(علیهم السلام)‌‌‌… . …204
ث. ویژگى بیوت اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …205
ج. اطلاق نور بر قرآن‌‌‌… . …206
چ. عامل نور و هدایت و عامل ظلمت و گمراهى در زندگى انسان‌‌‌… . …206
ح. هدف آفرینش انسان‌‌‌… . …207
خ. هدف بعثت انبیا و امامت ائمه(علیهم السلام)‌‌‌… . …207
د. مراتب نور‌‌‌… . …207
ذ. نورها و ظلمت‌ها در زندگى انسان‌‌‌… . …207
ر. مراتب ظلمت‌‌‌… . …209
ز. عدم منع كارهاى دنیا از سیر الى الله‌‌‌… . …210
ژ. علامت و نتیجه دلبستگى به دنیا‌‌‌… . …210
﴿ صفحه 411﴾
س. صفات مردان خدا‌‌‌… . …211
ش. اوصاف مؤمنین در قرآن‌‌‌… . …212
ص. اهمیت علم و عمل‌‌‌… . …213
. . . در انجمن فتوّت یزدیان (بمبئى)
الف. ذو ابعاد بودن انسان‌‌‌… . …223
ب. ابعاد مختلف زندگى انسان‌‌‌… . …223
پ. بُعد مادى زندگى انسان‌‌‌… . …223
ت. بُعد روحانى زندگى انسان‌‌‌… . …223
ث. تشكر از خدا و تشكر از والدین‌‌‌… . …225
ج. ناتوانى انسان در شكر نعمت‌هاى خدا‌‌‌… . …225
چ. نقش شكر خدا در تكامل انسان‌‌‌… . …226
ح. هدف آفرینش و تكامل انسان‌‌‌… . …227
خ. غلبه گرایش‌هاى مادى انسان بر گرایش‌هاى معنوى‌اش‌‌‌… . …227
د. سبب پیدایش فساد‌‌‌… . …228
ذ. سبب اجازه خدا براى تحقق فسادها‌‌‌… . …228
. . . در كنسول‌گرى حیدرآباد
الف. اهل‌بیت(علیهم السلام) در قرآن‌‌‌… . …242
ب. محبت اهل‌بیت(علیهم السلام) و اجر رسالت پیامبر(صلى الله علیه وآله)‌‌‌… . …242
پ. محبت در اسلام‌‌‌… . …242
ت. ابعاد روح انسان‌‌‌… . …242
ث. بُعد شناخت و بُعد احساس در روح انسان‌‌‌… . …242
ج. توجه اسلام به بُعد عقلى و بُعد عاطفى انسان‌‌‌… . …242
چ. رابطه عشق و عقل‌‌‌… . …243
ح. وظیفه ما نسبت به اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …244
خ. شناخت اهل‌بیت(علیهم السلام) و محبت به اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …244
﴿ صفحه 412﴾
. . . در جمع ایرانیان مقیم حیدرآباد (دربار حسینى)
الف. اهمیت بعثت پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله)‌‌‌… . …255
ب. اهمیت قرآن‌‌‌… . …256
پ. اهمیت زبان عربى (زبان قرآن)‌‌‌… . …257
ت. اهمیت زبان فارسى‌‌‌… . …257
ث. زبان عربى و زبان اسلام‌‌‌… . …259
ج. زبان فارسى و زبان انقلاب اسلامى‌‌‌… . …259
چ. زبان فارسى و عربى از دیدگاه مقام معظم رهبرى‌‌‌… . …259
. . . در منزل سید رضاآقا (حیدرآباد)
الف. اهمیت ولایت و محبت اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …265
ب. دستورات ائمه(علیهم السلام) براى زمان ما براى ادامه دادن راه آنها‌‌‌… . …266
پ. دستور ائمه(علیهم السلام) درباره ولایت مجتهدان جامع‌الشرایط‌‌‌… . …266
ت. مراتب معارف اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …267
ث. وظیفه شناختن و شناساندن اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …267
. . . در حوزه علمیه على مرتضى (حیدرآباد)
اهمیت نعمت تحصیل علوم اسلامى‌‌‌… . …273
. . . در حوزه علمیه القائم (حیدرآباد)
شناخت اسلام و مبارزه با دشمنان اسلام‌‌‌… . …275
. . . در حوزه علمیه المهدى (حیدرآباد)
الف. اهمیت اطاعت خدا و حركت در راه خدا‌‌‌… . …277
ب. سفارش جوانان به پیمان صادقانه بستن با خدا‌‌‌… . …277
. . . در مدینة‌الرسول (حیدرآباد)
تشبیه نونهالان حافظ قرآن به گل‌هاى باغ قرآن‌‌‌… . …283
﴿ صفحه 413﴾
. . . در مؤسسه آقاى موسوى (حیدرآباد)
الف. اهداف بعثت در قرآن‌‌‌… . …291
ب. بعثت انبیا(علیهم السلام) و تعلیم و تربیت‌‌‌… . …291
پ. بهترین راه تربیت‌‌‌… . …292
ت. تربیت با ارائه الگوهاى شایسته‌‌‌… . …292
ث. امام على(علیه السلام) بهترین الگوى تربیت در اسلام‌‌‌… . …292
ج. ویژگى‌هاى شخصیت امام على(علیه السلام)‌‌‌… . …293
چ. نهج‌البلاغه معرِّف شخصیت امام على(علیه السلام)‌‌‌… . …293
. . . در مؤسسه جعفرى
الف. اهمیت نعمت بعثت انبیا(علیهم السلام)‌‌‌… . …295
ب. وظیفه سنگین ما در عصر حاضر‌‌‌… . …296
پ. وظیفه فراگیرى صحیح معارف اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …296
ت. وظیفه رساندن معارف اهل‌بیت(علیهم السلام) به آیندگان‌‌‌… . …296
ث. جاودانگى و تغییرناپذیرى اسلام‌‌‌… . …298
. . . در مسجد عسگرى (بنگلور)
الف. برادرى مؤمنان‌‌‌… . …303
ب. سعادت دنیا و آخرت در پیروى از اسلام‌‌‌… . …304
پ. یارى خدا به عمل كنندگان به احكام اسلام‌‌‌… . …304
ت. اهمیت مواظبت از نعمت رابطه با اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …305
. . . در مدرسه علمیه باقر العلوم(علیه السلام)(على‌پور)
الف. منشأ علاقه مردم على‌پور هند به اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …313
ب. سنت الهى بر امكان انتخاب صحیح براى طالبان حقیقت‌‌‌… . …313
پ. لزوم مغرور یا مأیوس نشدن از خوب یا بد بودن گذشتگانمان‌‌‌… . …315
ت. عدم تأثیر گذشتگان و سرزمین در سعادت و شقاوت انسان‌‌‌… . …315
ث. فساد بنى‌اسرائیل در سرزمین فلسطین‌‌‌… . …316
﴿ صفحه 414﴾
ج. تنظیم رفتارها بر اساس ارزش‌هاى اسلامى‌‌‌… . …317
چ. عبرت از تاریخ ایران و عراق‌‌‌… . …318
. . . در جمع خواهران مدرسه علمیه الزهراء(علیها السلام) (على پور)
الف. تحصیل علوم دینى توسط خواهران‌‌‌… . …323
ب. وظایف خواهران محصّل علوم دینى‌‌‌… . …325
ت. تفاوت مراتب تكلیف با تفاوت موقعیت‌هاى اجتماعى‌‌‌… . …325
ث. سنگینى تكلیف عالمان‌‌‌… . …326
ج. سفارش به علم و تقوا‌‌‌… . …327
چ. سفارش به آموختن علم به دیگران‌‌‌… . …327
ح. سفارش به توسل به اهل‌بیت(علیهم السلام)‌‌‌… . …328
. . . در جمع نخبگان علمى شهر بنگلور
الف. اهمیت بعثت پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله)‌‌‌… . …337
ب. وظیفه ما در مقابل نعمت بعثت‌‌‌… . …338
پ. حفاظت از اسلام و مبارزه با دشمنان اسلام‌‌‌… . …338
ت. مبارزه استكبار جهانى با اسلام‌‌‌… . …339
ث. راه مبارزه با دشمنان اسلام‌‌‌… . …340
ج. وعده الهى به یارى یارى‌دهندگان خدا‌‌‌… . …340
چ. تهاجم فرهنگى استكبار جهانى به كشورهاى اسلامى‌‌‌… . …341
ح. ابزار تهاجم فرهنگى استكبار به جهان اسلام‌‌‌… . …341
خ. وظیفه مسلمانان در برابر تهاجم فرهنگى استكبار‌‌‌… . …342
د. عوامل ضعف مسلمانان‌‌‌… . …342
ذ. پرسش و پاسخ‌‌‌… . …343
ر. اثبات وجود مبارك حضرت ولى‌عصر(علیه السلام)‌‌‌… . …343
ز. اثبات مسائل دینى با دلیل عقلى‌‌‌… . …344
ژ. مطابقت دین با فطرت‌‌‌… . …344
ژژ. نقصان عقل و انحراف فطرت در انسان‌‌‌… . …344
﴿ صفحه 415﴾
ژژژ. هدف فرستادن انبیا(علیهم السلام)‌‌‌… . …344
س. پیرامون ازدواج و خانواده حضرت ولى‌عصر(علیه السلام)‌‌‌… . …346
ش. پیرامون مجتهد اعلم در زمان حاضر‌‌‌… . …347
ص. موارد مراجعه به علما‌‌‌… . …347
ض. مراجعه به علما در مسأله تقلید‌‌‌… . …347
ط. مراجعه به علما در مسأله ولایت و حكومت‌‌‌… . …347
ظ. ضرورت حكومت و ضرورت یك نفر بودن حاكم‌‌‌… . …348
ع. وجود همه علوم در قرآن و عدم پیشرفت مادى مسلمانان‌‌‌… . …348
غ. پیرامون وجود همه چیز در قرآن‌‌‌… . …349
ك. پیرامون استفاده همه چیز از قرآن‌‌‌… . …349
گ. وجود همه چیز در كتاب مبین‌‌‌… . …350
ل. كتاب مبین و لوح محفوظ‌‌‌… . …350
م. كتاب مبین و قرآن‌‌‌… . …350
. . . در جمع دانشجویان ایرانى مقیم بنگلور
الف. جایگاه دین اسلام در زندگى انسان‌‌‌… . …353
ب. اهمیت بعثت پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله)‌‌‌… . …353
ث. نقش دین در زندگى انسان از دیدگاه غرب‌‌‌… . …354
ج. نقش دین در زندگى انسان از دیدگاه جامعه‌شناسان‌‌‌… . …356
چ. نقش دین در زندگى انسان از دیدگاه اسلام‌‌‌… . …357
ح. نیاز بشر به دین از دیدگاه اسلام‌‌‌… . …358
خ. ابعاد مختلف انسان‌‌‌… . …360
د. انسان از دیدگاه روان‌شناسان كمال‌گرا‌‌‌… . …361
ذ. انسان از دیدگاه مكتب اگزیستانسیالیسم‌‌‌… . …362
ر. داستانى درباره نیاز بشر به دین‌‌‌… . …363
ز. داستانى درباره حقانیت اسلام و تشیع‌‌‌… . …366
ژ. داستان شیعه شدن دانشجوى امریكایى‌‌‌… . …366
س. داستان شیعه شدن دكتر محمد لگنهاوسن‌‌‌… . …372
﴿ صفحه 416﴾
ش. نقش دین در زندگى انسان‌‌‌… . …373
ص. نیاز بشر به دین‌‌‌… . …373
ض. معناى دین‌دار بودن‌‌‌… . …374
. . . در مسجد جعفرى (شهر میسور)
الف. اهمیت بعثت پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله)‌‌‌… . …381
ب. نقش اسلام در ایجاد تمدن‌ها‌‌‌… . …382
. . . در حوزه علمیه پنجه شریف (دهلى)
الف. امام زمان(علیه السلام) باب رحمت خدا‌‌‌… . …391
ب. اهمیت توجّه به معصومین(علیهم السلام)‌‌‌… . …392
پ. سفارش به تلاش در راه تحصیل علوم دینى‌‌‌… . …393
ت. فضیلت علم در سخنان پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله)‌‌‌… . …393
ث. پابرهنه رفتن شهید ثانى به كلاس درس‌‌‌… . …393
. . . در جامعه اهل‌بیت(علیهم السلام)
الف. اهمیت نعمت تحصیل علوم دینى‌‌‌… . …395
ب. معیار سنجش ارزش اعمال در اسلام‌‌‌… . …395
پ. ثواب جهاد و ثواب تحصیل علم‌‌‌… . …395
ت. مداد علما و دماء شهدا‌‌‌… . …395
ث. علت برترى تحصیل علم از جهاد در كلام معصوم(علیه السلام)‌‌‌… . …397
ج. خطر تهاجم فرهنگى‌‌‌… . …398
چ. اهمیت مبارزه با تهاجم فرهنگى‌‌‌… . …399
ح. ابزار مبارزه با تهاجم فرهنگى‌‌‌… . …399
خ. سفارش به تلاش براى تحصیل علوم دینى‌‌‌… . …399
د. اهمیت تحصیل علم در روایات‌‌‌… . …401