سفر به سرزمین هزار آیین

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: اصغر عرفان

پایتخت شیعیان

براى دیدار از مدارس علمیه ‌كه مهم‌ترین وظیفه ما در این سفر است‌ـ مى‌بایست دهلى را به مقصد لكنهو ترك كنیم. لكنهو پایتخت فرهنگى شیعیان هندوستان است. این شهر در كنار رودخانه كومتى واقع شده و از دیرباز مهد عالمان و ادب‌دوستان هند بوده است. درباره لكنهو این جمله معروف است كه مى‌گویند: زبان و ادب اردو در كوچه‌هاى دهلى به دنیا آمد و در لكنهو رشد یافت. ظاهراً پوشش لباس و آداب و رفتار و گفتار مردمان این شهر در تمامى ادوار تاریخ، زبان‌زد عام و خاص بوده است. لكنهو هم‌چنین به دلیل بناهاى بسیار زیبا و تاریخى‌اش هم‌چون عمارت‌هاى قدیمى، مساجد، حسینیه‌ها، آصفى امام‌باره و‌... پیوسته مورد توجه گردشگران داخلى و خارجى است. لكنهو از شهرهاى مهم هند هم به شمار مى‌رود و مهم‌ترین مركز و كانون شیعیان اثنى‌عشرى است. بخش مهمى از آثار تاریخى شیعیان را
﴿ صفحه 151﴾
در این شهر مى‌توان دید. هر ساله در موسم محرم و صفر، لكنهو به واسطه حضور عزادارانى از سراسر هند شكوهى ویژه مى‌یابد.

مسجد جامع لكنهو

استقبال‌كنندگان ما در لكنهو چند سید روحانى هستند‌؛ سیدصفى‌حیدر، كلب‌جواد، حیدر مهدى و چند طلبه سید جوان دیگر. ظاهراً سادات هندى علاقمندى بیشترى به درس‌هاى حوزوى دارند شاید همشیعیان هند بیشتر سیدند. در هر حال و به هر دلیل در این سفر تعداد روحانیان سیدى كه مى‌بینیم بیش از تعداد شیوخ است. در سفر لكنهو حاج‌آقاى رجب‌نژاد راهنماى ماست‌؛ او مسئول سازمان مدارس علمیه هند است‌؛ روحانى خوش‌سیما و خوش‌اخلاقى كه به اقتضاى كارش، ادامه سفرمان را همراهى همیشگى است.
اولین نمازمان را در لكنهو در مسجد جامع این شهر مى‌خوانیم‌؛ مسجدى تاریخى با قدمتى حدود 250 سال و یكى از بزرگترین و معروف‌ترین مساجد شهر. نواب آصف الدوله از حاكمان با نفوذ لكنهو بانى این مسجد عظیم بوده‌؛ جایى كه اولین نماز جمعه شیعیان هند به امامت آیت‌الله سید دلدارعلى در آن اقامه شده است. این مسجد همانند دیگر مساجد تاریخى، سقفى بلند و ستون‌هاى قطور بسیار دارد. معمارى آن هم بر همان اسلوب و تركیب سبك هندى اسلامى است‌؛ باشكوه و پرابهت اما كم‌بهره از ظرافت، در مساجد هندى از نقش‌بندى‌هاى لطیف و پیچیده كاشى‌كارى‌هاى ایرانى خبرى نیست.
﴿ صفحه 152﴾
امام جماعت، حاج‌آقا هستند و جمعیت به سختى دو صف مأمومین را كامل مى‌كند. بعد از پایان نماز با یكى از سنت‌هاى نیكوى مؤمنان هندى آشنا مى‌شویم، بعد از اهداى سلام به ارواح طیبه اهل‌بیت(علیهم السلام) اولین شخصى كه با امام دست مى‌دهد و غالباً ریش سفید مأمومین است، كنار امام جماعت مى‌ایستد. نفر بعدى هم با امام و هم با او دست مى‌دهد و خود در كنار این دو قرار مى‌گیرد. این شیوه تا آخرین نفر كه على‌القاعده كوچك‌ترین مأموم است، ادامه مى‌یابد تا آن‌كه حلقه تشكیل شده تكمیل شود. بعد از این، یك بار دیگر همگى به دعا مى‌ایستند.
مساجد هند شاید به دلیل قیمت بالاى مصرف برق، شاید هم به خاطر خوى صرفه‌جوى هندى، كم‌نور است‌؛ اما دل‌هاى آنها به هم نزدیك است و از پرتو معرفت، نورانى.

حوزه‌هاى علمیه

براى دیدار از حوزه‌هاى علمیه هند دانستن تاریخى كوتاه از سیر كلى تأسیس این مدارس دینى لازم بود:
تدریس و تعلیم كلام و فقه اسلامى در هند از همان سده‌هاى نخستین ظهور اسلام آغاز گردید. در طول زمان، مدارس و محل‌هایى براى شرح و بسط علوم عقلى و متون فقه و حدیث و تفسیر احداث شد، تا مشتاقان آموختن مسائل دینى گرد هم بیایند. بعدها با بروز اختلافات متعددى كه در میان مسلمانان پدید آمد، گروه‌هاى مختلف امر تعلیم و تبلیغ را جدى‌تر انگاشتند و
﴿ صفحه 153﴾
دایره نفوذ آن را گستردند. بدین ترتیب مدارس و حوزه‌هاى علوم اسلامى رو به رشد رفت. در این مدارس چه سنى چه شیعى از كتاب‌هاى ریاضى و هیئت و منطق و كلام و فلسفه ایرانیان استفاده مى‌شد. به عنوان مثال در ریاضى و هیئت، كتاب‌هاى خلاصة‌الحساب شیخ بهایى، تحریر اقلیدس خواجه نصیرالدین طوسى و تشریح‌الافلاك شیخ بهایى. در علم منطق، تهذیب‌المنطق سعدالدین تفتازانى و حاشیه ملاعبدالله یزدى. در علم كلام، شرح تفتازانى بر عقاید نسفى و شرح دوانى بر عقاید ایجى. در فلسفه، شرح میبدى یزدى بر هدایة‌الحكمة و شرح ملاصدرا بر هدایة‌الحكمة ابهرى از مهم‌ترین كتب مورد تدریس بود.
از حوزه‌هاى مشهور اهل‌سنت مى‌توان به حوزه فرنگى‌محل و دارالعلوم دیوبند اشاره كرد، و از حوزه‌هاى شیعیان به حوزه سلطان‌المدارس. تدریس علوم عقلى و نقلى و كلام و حدیث در مدارس شیعیان نقش بسیار مؤثرى در اشاعه فرهنگ تشیع داشته است. این حوزه‌ها بستر رشد و پرورش اندیشمندان بزرگى بوده‌اند كه برخى تأثیراتى شگرف در حوزه مباحث فكرى و اعتقادى جهان اسلام داشته‌اند. تألیفات گران‌سنگ این عالمان نیز بسیار ژرف و گسترده بوده است. برخى از این فرزانگان عبارتند از: سید دلدارعلى غفران مآب، سیدمحمد (سلطان‌العلماء)، سیدحسین (سید‌العلماء)، پسر سیدحسین، سید محمدتقى (ممتاز‌العلماء)، میرحامدحسین و پسرش ناصر حسین (ناصر‌الملة). متأسفانه
﴿ صفحه 154﴾
حوزه‌هاى علمیه كنونى به هر دلیل در پرورش دانشمندان فرهیخته ممتاز و بسط و عمق‌بخشى به اندیشه‌هاى دینى رونق گذشته‌هاى دور خود را ندارد.