سفر به سرزمین هزار آیین

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: اصغر عرفان

تشیع

ظهور تشیع در شبه قاره هند، با ورود مسلمانان به این منطقه در زمان خلافت حضرت على(علیه السلام) هم‌زمان است. رفتار انسانى كارگزاران حكومت امام على(علیه السلام)در سند، باعث برانگیخته‌شدن عشق و ارادت عمیق مردم شبه قاره به امام على(علیه السلام) و اهل‌بیت‌اطهار(علیهم السلام) شد. در طول تاریخ اسلامى در هند، چندین سلسله حكومتى شیعه در شبه قاره به وجود آمد. برخى از حاكمان غزنوى هند نیز ایرانى‌نژاد و بسیارى شیعه مذهب بودند.
هم‌زمان با ظهور حكومت قدرتمند شیعى صفوى در ایران در اواخر قرن نهم هجرى (یوسف عادل‌شاه در سال 895 ه‌.ق به حكومت رسید) شیعیان هندوستان نیز نیروى جدیدى به دست آوردند و مذهب شیعه در آنجا رواج یافت، چنان‌كه گفته‌اند عادل‌شاهیان از سلسله صفوى تبعیت مى‌كردند و در زمان اسماعیل عادل‌شاه از پادشاه صفوى در خطبه نماز جمعه به نیكى نام برده مى‌شد.
در منابع تاریخى از تعداد و محل دقیق شیعیان هند اطلاعات چندانى در دست نیست. شاید علت، تقیه ایشان باشد كه اصل و هویت آنان را پنهان كرده است‌؛ اما درباره ظهور اسماعیلیه در روزگار رضیه (638 ـ 634 ه‌) تردیدى نیست. نفوذ فرقه شیعه در «دكن» نیز از منابع كاملا مشهود است. بعدها بهمنیان اگرچه به صورت رسمى سنى مذهب شناخته مى‌شدند، اما با داشتن گرایش‌هاى شیعى، به فرقه رسمى خود رنگ و بویى دیگر داده
﴿ صفحه 31﴾
بودند، تا آن‌كه در سال 833 هجرى احمدشاه ولى بهمنى آشكارا به آیین تشیع درآمد.
بعدها یوسف عادل‌شاه و پسرش اسماعیل (916 ـ 898 ه‌) بنیان‌گذاران پادشاهى بى‌جاپور، با تبعیت از سلسله صفوى در ایران به آیین‌ها و مراسم شیعى روى آوردند و این آیین را بر نظام ادارى حاكم ساختند.
هم‌چنین گل كنده قلى قطب شاه حكومتى شیعى تأسیس كرد و در آن به نام 12 امام خطبه خواند. وزیر او عالمى شیعى و از شاگردان شیخ بهایى بود. در این سال‌ها میان شیعیان و اهل تسنن اتحاد و دوستى حكم‌فرما بود تا آن‌كه با انحطاط امپراتورى مغول این دو از هم دور شدند و اختلاف شدیدى نسبت به هم پیدا كردند. رهبر جناح شیعه را «سادات بارهه» و هدایت آن را دو برادر وى به نام‌هاى عبدالله‌خان و حسین‌على‌خان شاه‌تراش بر عهده گرفتند.
ظهور سادات بارهه و بعدها سلسله شیعه مذهب وزراى نواب اوده، برادركشى‌ها و كینه‌توزى‌هاى بسیارى میان اهل‌تسنن و شیعیان به وجود آورد. در آن زمان «لكنهو» پایتخت فرهنگى اوده، و بعد از آن تا این اواخر «رامپور» مركز فرهنگى شیعیان بود. در لكنهو ارزش‌هاى شیعه به شعر و ادب راه یافت و حسینیه‌هایى عظیم بنا شد. در عصر فرمانروایى امجدعلى (1264 ـ 1258 ه‌) قوانین فقه شیعه جانشین فقه حنفى شد و محققان چندى چون تفضّل حسین‌خان در این شهر پرورش یافتند.
﴿ صفحه 32﴾
در دوران حكومت‌هاى شیعى در جنوب هند، نظام اجرایى، قضایى و دینى این حكومت‌ها در دست فقهاى برجسته اعزامى از ایران بود. این عالمان و فقهاى مهاجر، تشیع را در جنوب هند در سطح گسترده‌اى ترویج كردند و به ویژه مراسم سوگوارى سالار شهیدان كربلا را در ماه‌هاى محرم و صفر همگانى نمودند، تا آنجا كه اكنون بعد از گذشت چهار قرن، هنوز مسلمانان و گاه غیر مسلمانان، مراسم عزادارى شهیدان كربلا را با شكوهى تمام برگزار مى‌كنند.

پیوند ایران و هند

ایران و هند دو كشور بزرگ، داراى تمدنى سترگ و با شكوهند‌؛ كشور اسطوره‌ها و حماسه‌هاى پهلوانى، سرزمین باورهاى روحانى و معنوى، خانه مردان و زنان صبور و خداجو، و تاریخى لب‌ریز از سختى‌ها و مشقت‌هاى دل‌گزا‌؛ از دوران باستان و حمله اسكندر مقدونى و حمله مغول و چپاول آنها گرفته تا سلطه پیدا و ناپیداى استعمارگران دنیاى متمدن، این دو ملت، هم‌پاى هم پیش رفته‌اند‌؛ ستم‌هاى تاریخى را استوارانه پاسخ گفته و با دشمنان خود مظلومانه مقابله كرده‌اند. در طول اعصار و در پى رخ‌دادها و اتفاقات بسیار، روابطى ناگسستنى بین این دو سرزمین پدید آمده است.
سرآغاز روابط فرهنگى دو تمدن باستانى ایران و هند، در افق تاریخ ناپیداست‌؛ روابطى نشأت گرفته از قرن‌ها تلاش مؤمنان،
﴿ صفحه 33﴾
هنرمندان، فرزانگان، عرفا، بازرگانان و‌...‌. در این باره «جواهر لعل نهرو» از رهبران بزرگ فقید هند در كتاب «كشف هند» مى‌نویسد: «در میان ملت‌ها و نژادهاى بسیارى كه با هندوستان ارتباط داشته‌اند و در زندگى و فرهنگ هند نفوذ كرده‌اند، قدیمى‌ترین و بادوام‌ترین آنها، ایرانیان هستند».
پس از ظهور دین مبین اسلام، زبان فارسى مهم‌ترین عامل تحكیم روابط فرهنگى ایران و هند بوده است. در قرن‌هاى متمادى، تربیت و تهذیب اسلامى از طریق فرهنگ فارسى در شبه قاره هند، بسط و گسترش یافته است. حكما و دانشوران بزرگى هم‌چون ابوریحان بیرونى، ابوالقاسم میرفندرسكى، عاقل‌خان رازى، و ابوالفتح گیلانى، توسط حكم‌رانان سند و شبه قاره، جذب شده و یا خود به این سرزمین قدم گذاشته‌اند. ادبایى هم‌چون صائب تبریزى، عرفى، نظیرى نیشابورى و كلیم همدانى به هندوستان راه یافته‌اند و همراه ادباى فارسى زبان این دیار، از امیرخسرو دهلوى و بیدل و غالب، تا اقبال لاهورى در اعتلاى ادب فارسى كوشش كرده‌اند. در معمارى، خط، كتیبه‌نگارى، تاریخ‌نویسى و بسیارى از حوزه‌هاى علمى و هنرى دیگر نیز این دو سرزمین، پیوندى ژرف و طولانى دارند.

حكومت

هندوستان، در سال 1947 (م) به استقلال رسید. نظام این كشور، سوسیال دمكرات و حكومت آن جمهورى چند حزبى فدرال با
﴿ صفحه 34﴾
دو مجلس عوام با 500 نماینده، و مجلس اعیان با 250 نماینده است. افزون بر دو مجلس مركزى، در هند 25 ایالت وجود دارد كه هریك توسط یك مجلس و كابینه اداره مى‌شود. طبق قانون اساسى، رئیس جمهور، رئیس دولت و فرمانده كل قوا است.
﴿ صفحه 35﴾
آیا امكان دارد یك روز هم این سرنوشتى كه نصیب مردم هند شد، نصیب ما بشود؟!