سفر به سرزمین هزار آیین

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: اصغر عرفان

سفر

«بگو در زمین بگردید‌...» (انعام: 11)
سفر، راهى براى رفتن، دریچه‌اى براى دیدن، پژواكى براى شنیدن، شمیمى براى بوییدن، حضورى براى احساس كردن و تأملى براى عبرت گرفتن است. در سفر، دنیاى نادیده‌ها، گستره ژرف و ناپیداى خویش را به پنجره نگاه ما باز مى‌كند و ما را سرشار شور و شوق و شگفتى، با رازها و رمزهاى نهان و آشكار خود دم‌ساز مى‌سازد.
سفر، درسى است در كلاس خِلقت، براى ره‌یافتن به شكوه هستى، دیدن زیبا نقش‌بندى‌هاى پر‌افسون آفرینش و شناخت نقاش بى‌همتاى آن، براى شنیدن سرود نیایش رود، دیدن كوه در قنوت، جنگل در قیام، خورشید در ركوع، دریاى در سجود و درك ذره بودن در بى‌كران عظمت خداوندى، و در نهایت، درك و شناختن او.
﴿ صفحه 18﴾
سفر، نقبى است بى‌انتها، با وسعت قدرت ادراك آدمى، به درازناى تاریخ حیات بشر، فراتر از حقیقت سیاه‌اندود كتاب‌ها، براى تأملى ژرف در سرگذشت سپید خداباوران و فرجام سیاه ستیزه‌جویان، در مانایى مردمان پاك و در نسیان انسان‌هاى پست، در ویرانى كاخ‌هاى ستم و نابودى نام‌هاى صاحبان شقاوت‌پیشه‌شان و در ماندگارى نام‌هاى كوخ‌نشینان پروامنش و ره‌نمایى‌هاى بلندشان، و در فرو ریختن همه پایه‌هاى پوچ، عظمت‌هاى پوشالى و باورهاى تهى.
در سفر، فرهنگ‌ها حكایت خود را بازگو مى‌كنند، رنگ‌ها رمز مى‌گشایند و نام‌ها راز.
مسافر اگرچه در پیمودن راه و رسیدن به منزل، انبوهى از خستگى و غبارى از رنج را با خود همراه مى‌كند، ولى كوله‌بارى از تجربه را نیز به سوغات مى‌آورد و دفترى از خاطره‌هاى تازه مى‌گشاید.
سفر، چونان كلاسى كه در امتداد جاده‌ها جارى است، از نگاه‌هاى تأمل‌برانگیز و ژرف‌نگرى‌هاى درس‌آموز شكل مى‌گیرد. راه‌ها و رفتارها،روش‌ها و منش‌ها، سیرت‌ها و صورت‌ها و‌... همه و همه، نكته‌هایى است براى آموختن و اندوختن.
اندیشمندان، هفت گونه سفر را بدین شرح برشمرده‌اند:
1. سفر براى آگاهى از وضع و حال دیگر مردمان جهان و سیاحت دیگر اقالیم‌؛
2. سفر به سوداى سود و تجارت‌؛
﴿ صفحه 19﴾
3. سفر مأموریت (سیاسى و غیر سیاسى)‌؛
4. سفر دینى‌؛
5. سفر براى اندوختن دانش و افزودن داشته‌ها‌؛
6. سفر به منظور مهاجرت‌؛
7. سفر به قصد تفریح و تفرج.
و پایان این‌كه
سفر، مربّى مرد است و آستانه جاه *** سفر خزانه مال است و اوستاد هنر
به شهر خویش درون، بى‌خطر بود مردم *** به كان خویش درون، بى‌بها بود گوهر
درخت اگر متحرك شدى ز جاى به جاى *** نه جور ارّه كشیدى و نه جفاى تبر
انورى

سفرنامه

سفرنامه‌نویسى، در تاریخ كهن ادب فارسى، پیشینه‌اى دیرین و سرگذشتى دور و دراز داشته است. از تحریر سفرنامه پرارج حكیم ناصر خسرو قبادیانى، اكنون نزدیك به هزار سال مى‌گذرد. از آن زمان سفرنامه‌هاىبسیارى به نگارش درآمده‌اند كه همگى گواهى روشن بر توجه پدیدآورندگان و اقبال جدّى مخاطبان به این گونه ادبى است.
اگرچه مى‌توانپس از ناصر خسرو تا عصر صفوى، نمونه‌هایى چند از آثار سیاحان دیگر را به دست داد‌؛ اما بدون شك هیچ دورانى از تاریخ ما رواج سفرنامه‌نویسى عصر قاجاریان را نداشته
﴿ صفحه 20﴾
است‌؛ چراكه در این دوران، دروازه‌هاى ایران به روى اروپاییان گشوده شد و از آن سو ایرانیان نیز به منظور تحصیل، سیاحت و تجارت، بار سفر به كشورهاى اروپایى و حتى ینگى دنیا بستند.
سیاحت‌نامه ابراهیم بیگ نوشته حاجى زین‌العابدین مراغه‌اى تقى‌اف، خاطرات حاجى سیاح محلاتى، سفرنامه حاجى میرزا على‌خان امین الدوله، سفرنامه حاجى پیرزاده نائینى و‌...، از آن رو كه در بر دارنده نكات بسیار ارزشمند درباره اوضاع و احوال ایران عصر قاجار و برخى از كشورها بوده‌اند، از سفرنامه‌هاى ممتاز این عصر و ازمنابع موثق اسناد تاریخ ایران به شمار مى‌آیند.
سفرنامه‌نویسى، از گام‌هاى استوار به سوى آشنایى و ارتباط میان ملت‌هاست. سفرنامه‌ها به سبب روایت صریح و صمیمانه و گزارش حقیقى و به روز از رخ‌دادها و تحولات اجتماعى و فرهنگى و سیاسى، بیش از آثار دیگر، مورد توجه مردمان و هم‌چنین تحلیل‌گران مسایل تاریخى و اجتماعى قرار گرفته‌اند. امروز به مدد همین آثار مستند، بسیارى از گره‌هاى تاریخى گشوده و براى بسیارى از پرسش‌هاى بى‌پاسخ، جواب‌هایى شایسته ارائه مى‌شود.
تحقیق و پژوهش در بافت اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى هر ملتى، بسته به بررسى مسایلى است كه از سوى محققان و مطلعان عرضه شده است. در این میان، مشاهده‌هاى عینى كه دست‌كم هم‌ارز اسناد كتبىبه شمار مى‌روند از اهمیت ویژه‌اى برخوردارند، و سفرنامه‌ها نیز از این مقوله‌اند.
﴿ صفحه 21﴾
محققان، سفرنامه‌نویسان را به پنج گروه تقسیم كرده‌اند:
1. عالمان، اندیشمندان و فرهیختگانى كه از زمان‌هاى قدیم تاكنون به علایق و انگیزه‌هاى شخصى، رخت سفر بسته‌اند‌؛
2. صاحب‌منصبان، شخصیت‌هاى سیاسى، سفیران و گاه جاسوسان، كه به اقتضاى شغلى به سفر رفته‌اند‌؛
3. كسانى كه در مأموریت‌هاى علمى، اجتماعى، فرهنگى و یا اقتصادى، ناچار به نوشتن گزارش سفر خود بوده‌اند‌؛
4. گردشگرانى كه صرفاً براى سیر و سیاحت در جهان و مشاهده شگفتى‌هاى گیتى، تن به لباس سفر پوشانده‌اند‌؛
5. نویسندگان خوش‌ذوقى كه بدون تحمل رنج جان‌فرساى سفر، با بهره‌مندى از قوه تخیل و داستان‌پردازى، سفرنامه‌هاى خیالى نوشته‌اند.
سفر به سرزمین‌هاى دور، از خامه نویسندگان ایرانى، ایران از دریچه نگاه بیگانگان، گذرى به شهرها، دشت‌ها، جنگل‌ها، جلگه‌ها، كوه‌ها و سرزمین‌هاى ایران و‌...، موضوع صدها سفرنامه‌اى است كه در طول چند دهه گذشته در ایران به چاپ رسیده است. با این حال به نظر مى‌رسد كه در كشورمان هنوز به تناسب جایگاه و اهمیت سفرنامه‌نویسى پرداخته نشده است.
در این راه، حوزه‌هاى مقدس علمیه، با بهره‌مندى از استعداد بسیار، چه در حوزه مؤلفان و نویسندگان توانمند و چه در بهره‌مندى از موضوع، در گستره سفرهاى تبلیغى، اجتماعى، فرهنگى و گاه سیاسى، هنوز آثار چندان چشم‌گیر، ماندگار و
﴿ صفحه 22﴾
شایسته‌اى ارائه نكرده‌اند، و این امر، تلاش و تدبیر رهبران فكرى و فرهنگى حوزه، و هدایت و حمایت از نویسندگان این گونه ادبى را بیش از پیش گوشزد مى‌كند.

هند

«اگر آرزو مى‌كنید چیزى درباره هندوستان بدانید باید ذهن خود را از آنچه شنیده‌اید یا خوانده‌اید پاك كنید‌؛ زیرا هند متفاوت است.»‌‌‌ایندیرا گاندى (نخستوزیر اسبق هند)
كشور هفتاد و دو ملت، سرزمین خدایان بى‌شمار، جمهورى پارادوكس‌ها، تضادها و تناقض‌ها، كشور راه‌آهن، سرزمین سینما، جمهورى ادویه و موز و‌...، هند، چیزى فراتر از همه این‌هاست‌؛ سرزمین حیرت‌انگیز عجایب‌؛ بالاتر از ادراك كتاب‌هاى تاریخ، متفاوت‌تر از ترسیم اطلس‌هاى جغرافیایى، فراتر از خواندن و شنیدن، كشورى است براى دیدن.
﴿ صفحه 23﴾