بهترین ها و بدترین ها از دیدگاه نهج البلاغه

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

جوشش معارف دین از قلب بندة مخلص خدا

چنان‌كه گذشت، اخلاص گوهری دشواریاب است و تنها با یاری جستن از خداوند و توفیق او به دست می‌آید. اما وقتی اخلاص سراسر وجود انسان را فراگرفت و خداوند بنده‌اش را خالص یافت، وی را برای خود بر‌می‌گزیند و معرفت و حکمت را بر قلبش سرازیر می‌سازد. از آن پس او سرچشمة دین الاهی می‌شود، و کسانی که در پی معارف ناب دین هستند، نزد وی می‌روند و از سرچشمة وجودش که سرشار از معارف دین است، بهره‌مند می‌شوند. این بندگان برگزیدة خدا، به سبب پیوستگی و وابستگی‌شان با دین، چنان قوام و استحکامی دارند که موجب استحکام زمین خدا و محیط زندگی ا‌نسان‌‌های دیگر می‌شوند و جامعه را از اضطراب و گسستگی حفظ می‌کنند. به تعبیر حضرت، آنان اوتاد زمین‌اند، و کاربرد واژة «اوتاد»‌ که جمع «وتد»‌ و به معنای میخ است، گویای آن است که انسان‌های مخلص با رفتارها و راهنمایی‌های خود باعث استحکام جامعه و پیوستگی‌اش می‌شوند و آن را از نابودی و تلاشی نجات می‌دهند؛ چنان‌كه خداوند کوه‌ها را میخ‌های زمین و باعث استحکام و پیوستگی آن قرار داد:
﴿ صفحه 123 ﴾
أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا * وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا؛(87) آیا زمین را بستر و قرارگاه [شما]، و کوه‌ها را میخ‌هایی نگردانیدیم [تا زمین بدان‌ها استوار باشد و نجنبد]؟
بنابراین همان‌گونه که کوه‌ها موجب ثبات و استحکام زمین گشته، مانع اضطراب و تزلزل آن می‌شوند، بندگان صالح خدا، به‌ویژه انبیا، اوصیا و امامان معصوم(علیهم السلام) سبب استحکام زمین و دفع بلاها و باعث نزول برکات الاهی می‌گردند. آنان با بهره‌مند ساختن مردم از دانایی‌های خود، دینِ آنان را قوام و استحکام بخشیده، مانع انحراف و تزلزل در اعتقادات دینی و باور‌های مذهبی ایشان می‌شوند، و در نتیجه، مردم با راهنمایی‌های آنان به راه حق و صواب رهنمون می‌شوند و از عذاب و کیفر الهی مصون می‌مانند.

اهل‌بیت(علیهم السلام) چشمه‌سار معارف و تکیه‌گاه زمین و آسمان

چنانكه در طلیعة شرح این خطبة نورانی گفتیم، برخی بر آن‌اند که حضرت در بخش اول خطبه به معرفی فضایل و ویژگی‌های متعالی خود و فرزندان معصومشان(علیهم السلام) می‌پردازند؛ ویژگی‌هایی که در حد کمال و به طور یکپارچه در غیرمعصوم یافت نمی‌شود. برخی تعابیر حضرت، از جمله تعبیر فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِینِهِ وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ، این نظر را تقویت می‌کند؛ چه، تا کسی با دانشی نامتناهی، بر همة حقایق ظاهری و باطنی قرآن اشراف نداشته باشد و نیز معصوم و مصون از جهل نباشد، نمی‌تواند مبیّن و مفسر قرآن و حقایق دین باشد، و معارفی را که مردم نمی‌توانند از ظاهر قرآن استخراج کنند در اختیار آنها گذارد. این ویژگی‌ بی‌شک به پیامبر(صلى الله علیه وآله) و اهل‌بیت عصمت(علیهم السلام)اختصاص دارد. همچنین، تعبیر «اوتاد»، همسو با تعابیر برخی روایات
﴿ صفحه 124 ﴾
درباره نقش حجت و امام معصوم(علیه السلام) در حفظ زمین از نابودی است. از جلمه امام سجاد(علیه السلام) می‌فرمایند:
«یُمْسِكُ السَّمَاء أََنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِه» وَبِنَا یُمْسِكُ الأرْضَ أَنْ تَمِیدَ بأَهْلِهاَ وَبِنَا یُنْزِلُ الْغَیْثُ وَلَوْ لا مَا فیِ الأَرْضِ مِنَّا لَسَاخَتْ الأَرْضُ بِأَهْلِهَا؛(88) ما پناه اهل زمین هستیم همان‌گونه که ستارگان پناه اهل آسمان‌اند. ما کسانی هستیم که خداوند به وسیلة ما آسمان را نگاه می‌دارد تا [مبادا] بر زمین فرو افتد، مگر به اذن خودش. خداوند به وسیلة ما زمین را نگاه می‌دارد تا اهلش را نلرزاند و نابود نکند، و به واسطة ما باران می‌بارد؛ و اگر از ما کسی در زمین نباشد، همانا زمین اهلش را در خود فرو می‌برد.
امام باقر(علیه السلام) نیز فرمودند:
لَوْ أَنَّ الْإِمَامَ رُفِعَ مِنَ الْأَرْضِ لَمَاجَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا كَمَا یَمُوجُ الْبَحْرُ بِأَهْلِهِ؛(89) اگر امام و حجت خدا از زمین برداشته شود، همانا زمین اهلش را در کام خود فرو می‌برد، همان‌گونه که دریا اهلش را در کام خود فرو می‌برد.

عقل و وحی معیار‌های تشخیص رفتار صحیح و مخلصانه

پرسشی که در این مقام رخ می‌نماید این است که اگر کسی تصمیم گرفت خدا را بندگی کند و وجودش را برای خداوند خالص گرداند، باید چه راهی در پیش گیرد. چه معیار و مقیاسی را می‌توان معرفی کرد که بر اساس آن افراد بفهمند چه‌ کاری برای خداست تا انجام دهند، و چه کاری برای غیرخدا و شرک است تا آن را ترک کنند؟
﴿ صفحه 125 ﴾
برای شناخت راه بندگی خدا و رسیدن به مقام اخلاص، دو معیار و به تعبیری دو عامل وجود دارد. عامل اول فطرت و عقل است که خداوند در درون آدمی نهاده است و انسان می‌تواند به وسیلة آنها حق و باطل، خوب و بد و خیر و شر را تا حدی تشخیص دهد. خداوند در قرآن به این عامل اشاره کرده، می‌فرماید:
وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا؛(90) سوگند به نفس و کسی که آن را درست کرد، پس بدکاری و پرهیزکاری‌اش را به وی الهام کرد.
خداوند متعال با آفرینش نفس انسان زمینة فطری شناخت خوب و بد و تقوا و فسادورزی را در وی قرار داده است، و آدمی به مدد این نیروی درونی می‌تواند خیر را از شر تشخیص دهد و خوبی یا بدی بسیاری از رفتارها را بشناسد. اما این عامل، با توجه به محدودیت و عدم شناخت جزئیات و احکام تفصیلی، کامل نیست و نمی‌تواند به طور کامل راهنمای انسان در زندگی باشد. از این روی، خداوند عامل بیرونی، یعنی وحی را نیز در اختیار انسان نهاد که به وسیلة آن می‌توان حق و باطل، خوبی‌ و بدی و احکام همة رفتارهای اختیاری انسان را به طور کامل شناخت. بنابراین انسان برای حرکت در مسیر بندگی و خالص‌ ساختن وجود و رفتارش برای خدا، از دو عامل درونیِ فطرت و عقل، و عامل بیرونی وحی و راهنمایی‌های پیامبران و اولیای خدا بهره‌مند است.
با توجه به اینکه برخی احکام و خوبی و بدی برخی رفتارها را عقلْ به خوبی درک می‌کند، معتزله و اغلب شیعیان معتقدند عقل مستقلاً احکامی دارد، و افزون بر این،‌ آنان بر تحسین و تقبیح ذاتی عقل تأکید می‌ورزند و بر آن‌اند که همه افعال، خود، بدون امر و نهی شارع حَسَن و یا قبیح‌اند. از نظر آنان عقل دست‌کم در تشخیص پاره‌ای احکام کاربرد استقلالی دارد و این کاربرد بر دو نوع است:
﴿ صفحه 126 ﴾
1. «مستقلات عقلیه»: ادله‌ای که تمام مقدمات آنها عقلی است؛ یعنی در این ادله، برای تشخیص و کشف صغرا و کبرای قیاس عقل حاکم است؛ مانند: «عدل عقلاً نیکوست» یا «ظلم عقلاً قبیح و بد است»؛
2. «غیرمستقلات عقلیه»: ادله‌ای که در آنها تنها کبرای قیاس عقلی است و صغرای آن از شرع برگرفته شده است. مثلاً قیاس ذیل از جمله غیرمستقلات عقلیه است:
«نماز واجب شرعی است و هر عملی که واجب شرعی باشد، مقدماتش نیز شرعاً واجب است، پس مقدمات نماز شرعاً واجب است». در این قیاس صغرا غیرعقلی و کبرا عقلی است، و عقل بین وجوب شرعی ذوالمقدمه و وجوب شرعی مقدمه ملازمه می‌بیند.
کلی‌ترین و عمومی‌ترین احکام عقل، حسن عدل و قبح ظلم است، که همة احکام عقل بدان بازمی‌گردند. مثلاً عقل راستگویی را از آن نظر که عدل است نیکو می‌داند یا دروغ را از آن نظر که ظلم است بد و قبیح می‌شمارد. دربارة عدل تعاریف گوناگونی ارائه کرده‌اند که متناسب‌ترین تعریف با بحث ما، تعریف عدل به «إعطاء کلّ ذی حقّ حقّه» است. با توجه به این تعریف، عدل ایجاب می‌کند که انسان حق هرکس را به او بدهد، چه، در غیر این صورت به او ظلم کرده است. اکنون با توجه به اینکه همة هستیِ آدمی ملک خداست و انسان موظف است با رضایت و خواست الاهی در ملک او تصرف کند، همة انگیزه‌ها، سخنان و رفتارهایش مربوط به خداوند است و عدلْ حکم می‌کند که آنها را برای خداوند خالص گرداند. به تعبیر دیگر، باید حقوقی را که خداوند در آن زمینه‌ها بر انسان دارد به او واگذارد؛ چون اگر رفتارها، نیت‌ها و سخنانش برای خداوند نبود، به او ظلم روا داشته، حقوقش را ادا نکرده‌ است. پس کسی که حاکمیت و مالکیت خداوند را بر همة هستی و از جمله بر وجود خود باور دارد، جز برای خدا کاری انجام نمی‌دهد. او وقتی خود را مخلوق خدا دانست و هرچه در اختیارش بود از آنِ او دانست، کاملاً در برابر وی تسیلم است و سهمی برای خود
﴿ صفحه 127 ﴾
در نظر نمی‌گیرد و میل و هوای نفس خویش را زیر پای می‌نهد. چنین انسانی چون چشم، گوش، فکر، عقل، دست و پا، و دیگر اعضا و جوارحش را از خدا می‌داند، همة آنها را در جهت رضایت او به کار می‌گیرد و معتقد است عدل ایجاب می‌کند که حقوق الاهی را به او واگذارد که اگر جز این رفتار کرد و به خداوند شرک ورزید و کسی را شریک وی ساخت، در حق معبود خویش ظلم کرده است. همچنین معبودْ تنها خداوند است که باید عبادت و پرستش شود و عبادت غیرخداوند شرک و ظلم در حق اوست. حضرت لقمان در ضمن نصایح خود، به فرزندش فرمود:
یَا بُنَیَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ؛(91) ای پسرک من، به خداوند شرک نورز که هر آینه شرک ستمی بزرگ است.