بهترین ها و بدترین ها از دیدگاه نهج البلاغه

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

هدایتگری دوستان خدا و نشانه‌های تشخیص رفتار صحیح

اگر امر بر انسان مشتبه شد و نتوانست درستی یا نادرستی رفتاری را تشخیص دهد، یا نتوانست تشخیص دهد که مصلحت و منفعت آن رفتار بیش از زیانش بوده، مورد رضایت خداوند است، دو نشانه و علامت می‌تواند وی را از تردید خارج ساخته، حقیقت را بنمایاند. نشانة اول اینکه بنگرد آیا اگر لذت و شادکامی در آن رفتار نمی‌بود انجامش می‌داد؟ اگر او نزد خود لذت را ملاک ترجیح رفتار قرار نداد و به نظر خودش حس وظیفه‌گرایی وی را به انجام دادن آن رفتار واداشته و اگر لذتی نیز در آن نمی‌بود وظیفة خود می‌دانست که بدان اقدام کند، اما با این حال تردیدش برطرف نشد، نوبت به نشانة دوم می‌رسد، و آن اینکه بنگرد چه کسانی از رفتار او خشنود می‌شوند. آیا دنیاپرستان، هوس‌آلودگان و بی‌بندو‌باران و کسانی که به رعایت احکام شرع مقید نیستند از رفتار او خوششان می‌آید، یا بندگان مؤمن و خودساختة خدا؟
وَصَارَ مِنْ مَفَاتیِحِ أبْوابِ الهُدی وَمَغالِیقِ أبْوَابِ الرّدی؛ و خود کلیدی شده است گشایندة درهای هدایت و هم قفلی بر درهای هلاکت و سقوط.
روشن شد مؤمن دل‌باخته معبود که محرکش اطاعت خدا و هدفش کسب رضایت و خشنودی پروردگار است، نفس خویش را از کمند شهوات می‌رهاند و از انبازی با هواپرستان و دنیا‌خواهان می‌پرهیزد و در پرتو نور هدایت الاهی، تاریکی‌ها را از قلب خویش می‌زداید و دریچه‌های فهم و درک انوار حق را به روی آن می‌گشاید. او افزون بر آنکه خود نورانی می‌شود و به مسیر هدایت و نیل به تعالی و کمال رهنمون می‌گردد، وسیلة هدایت دیگران و کلید گشایندة درهای هدایت و رستگاری می‌شود. او چون از گمراهی، هلاکت و تاریکی رسته است، خود قفلی می‌شود بر درهای گمراهی، و راه انحطاط را به روی دیگران می‌بندد و آنان را به رهایی و سعادت راهنمایی می‌کند.


﴿ صفحه 99 ﴾

گفتار هفتم: آستانه بندگی دوستان خدا و گام‌ برداشتن در مسیر حق

قَدْ أَبْصَرَ طَریقَهُ وَسَلَکَ سَبِیلَهُ وَعَرَفَ مَنَارَهُ وَقَطَعَ غِمَارَهُ، وَاسْتَمْسَکَ مِنَ الْعُرَی بِأَوْثَقِها وَمِنَ اِلْحبَالِ بِأَمْتَنِهَا، فَهُوَ مِنَ الْیَقِیِن عَلیَ مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ. قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلّهِ سُبْحَانَهُ فیِ أَرْفَعِ الأُمُورِ مِنْ إِصْدَارِ کُلِّ وَارِدٍ عَلَیْهِ وَتَصْیِیرکُلِّ فَرْعٍ إِلَی أَصْلِهِ. مِصْبَاحُ ظُلُمَاتٍ کَشَّافُ عَشَوَاتٍ مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ دَفَّاعُ مُعْضِلاَتٍ دَلیِلُ فَلَواتٍ، یَقُولُ فَیُفْهِمُ وَیَسْکُتُ فَیَسْلَمُ؛ راه هدایت را با روشن‌دلی دید و از همان راه رفت و نشانه‌های آن را شناخت و از امواج سرکش لغزش‌ها و سختی‌ها گذشت. او از میان همة دستاویز‌ها به مطمئن‌ترین آنها، و از میان همة ریسمان‌ها به محکم‌ترینشان دست یافته و آن را فراچنگ آورده است. پس او از یقینی به روشنی آفتاب بهره‌مند است. نفس خود را در خطیرترین و بزرگ‌ترین امور فقط برای خداوند گماشته است: از صادر کردن هرچه بر او وارد شود و در بازگرداندن هر فرعی به اصل خود. او چراغ
﴿ صفحه 100 ﴾
تاریکی‌ها، روشنی‌بخش تیرگی‌ها، کلید درهای بسته، برطرف‌کنندة دشورای‌ها و راهنمای گمراهان در بیابان‌های سرگردانی است. سخن که گوید، آگاهی افزاید، و سکوت او سلامت و امنیت آرد.

رمز موفقیت دوستان خدا در زندگی و نیل به تعالی

در گفتارهای پیشین پاره‌ای از ویژگی‌های بندگان برگزیدة خدا را در کلام امیر مؤمنان(علیه السلام) از نظر گذراندیم و به تبیین و بررسی آنها پرداختیم. اکنون به بررسی و تفسیر بخش دیگری از خطبة آن حضرت که شماری از ویژگی‌های متعالی بندگان برگزیدة خداوند در آن گرد آمده است، می‌پردازیم. حضرت در ادامة خطبه می‌فرمایند:
قَدْ أَبْصَرَ طَریقَهُ وَسَلَکَ سَبِیلَهُ وَعَرَفَ مَنَارَهُ وَقَطَعَ غِمَارَهُ وَاسْتَمْسَکَ مِنَ الْعُرَیْ بِأَوْثَقِها وَمِنَ اِلْحبَالِ بِأَمْتَنِهَا.
از جمله ویژگی‌های بندة سالکْ زینت یافتن به نور بصیرت است، که به مدد آن، آگاهانه و هشیارانه تمام مسیر سعادت خویش را می‌پیماید. حضرت در این عبارت از واژة «أبصر» استفاده می‌کنند که بیانگر نگاهی ژرف و عمیق به همة ابعاد و زوایای مسیر کمال و سعادت است.
پیش‌تر در راه‌ها و مسیر کاروان‌ها بُرج‌هایی می‌ساختند و شب‌ها بر بالای آن چراغی می‌نهادند یا آتش‌ می‌افروختند تا کاروان‌ها راه را گم نکنند. در زبان عرب به این بُرج‌ها که بر بلندای آن آتش روشن می‌کردند و نیز به فانوس دریایی که علامت و نشانه و وسیلة تشخیص راه در مسیر کشتی‌هاست، و به طور کلی به هر نوع نشانه‌ای که برای راهنمایی رهگذران در راه‌ها نصب می‌شود، «مَنار» می‌گویند. حضرت در کلام بلند خود می‌فرمایند بندة محبوب خدا برای گذر از مسیر پر پیچ و خم زندگی و نشیب و فراز‌های راه و دره‌ها و لغزشگاه‌های خطرناکی که پیش روی دارد و برای رسیدن به
﴿ صفحه 101 ﴾
مقصد نهایی، باید به سلامت از آنها بگذرد، از نشانه‌هایی استفاده می‌کند که با آنها مسیر گمراهی از مسیر سعادت باز شناخته می‌شود. این نشانه‌ها پیشوایان معصوم‌اند که اگر سالک الی‌الله آنها را بشناسد و پیروی از آنان را سرلوحة افکار و رفتار خود سازد از گمراهی مصون می‌ماند و به سعادت و قرب الاهی نایل می‌آید.