ده درس پیرامون امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

الف: عوامل درونى

1- جهل
كودكانى كه از والدین خود اطاعت نمى كنند، به خاطر آن است كه اسرار كلام والدین را نمى فهمند.
انبیا به مردم منحرف مى گفتند: «شما جاهلید وگرنه در برابر ما این همه سرسختى نشان نمى دادید».(83)
2- تعصّب
تعصّب، زمانى مفید و مثبت است كه پافشارى بر اهداف و آرمانهاى مقدس و مستدل باشد، ولى اكثر تعصبات، ریشه ملى و قومى و حزبى و نژادى و شغلى و ... دارد و بر پایه موهومات و رسومات و پندارهاى فردى و اجتماعى است.
تعصب، دودى است كه جلو دید چشم را مى گیرد و فرد هیچ حقیقتى جز راه و رسم خود نمى پذیرد.
خداوند مى فرماید: اگر ما این كتاب را بر غیر عرب نازل مى كردیم، عرب ها به خاطر تعصب نابجا تسلیم نمى شدند.(84)
3- تكبر
سرچشمه تكبر، سن و علم و مال و شكل و قبیله و مقام و حزب و فرزند و امثال آنهاست.
شخصى به محضر امام آمد و گفت: «من از لباس فاخر و منزل و مركب خوب استفاده مى كنم، آیا این نشانه تكبر است»؟
حضرت فرمود: «نشانه تكبّر آن است كه حرف حق را نپذیرى».(85) آرى چه بسیارند فقراى متكبّر و اغنیاى پذیرنده.
4- لقمه حرام
امام حسین علیه السلام روز عاشورا به لشگریان یزید فرمود: «دلیل آنكه امر به معروف و نهى از منكر در شما اثر نمى كند آن است كه شكم هاى شما از حرام پر شده است».(86)

ب: عوامل بیرونى

1- تبلیغات سوء
یكى از شیوه هاى مخالفان آن است كه شخصیت پاكان و صالحان را در جامعه مخدوش كنند تا امر و نهى آنها بى اثر شود.
تبلیغات سوء كار را به جایى مى رساند كه مردم، انبیا را مجنون و ساحر؛ یوسف علیه السلام را متهم؛ حضرت على علیه السلام را واجب القتل؛ امام حسین علیه السلام را شورشى؛ و خدمت به یزید را عبادت دانستند.
2- تعارضات تربیتى
تعارض میان مدرسه و منزل در مسائل دینى و تربیتى باعث مى شود تا فرزند دچار سردرگمى شود. در مدرسه با نماز آشنا مى شود امّا در خانه والدینش نماز نمى خوانند.
تعارض میان سفارش به صرفه جویى در سخن و اسراف در عمل، اعتقاد شنونده را نسبت به گوینده كم مى كند .
3- طاغوت ها
در قرآن، بارها جمله «یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّه» به كار رفته است. افرادى كه مانع راه خدا مى شوند معمولاً طاغوتها هستند، البتّه سرمایه داران دنیا طلب ویا دوستان فاسد یا والدین و همسر و استاد و مشاوران ناباب نیز مصداق این آیه مى باشند.
4- مشكلات اقتصادى
قرآن در دعوت مردم به عبادت، مى فرماید:
« فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هَٰذَا الْبَیْتِ الَّذِی أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ »(87)؛ «مردم باید بنده خدا باشند؛ او آنان را از گرسنگى و ناامنى نجات داد.» در اینجا، خداوند تأمین نیازهاى اولیه مردم را زمینه دعوت آنان به عبادت قرار داده است.

وظایف آمران به معروف و ناهیان از منكر

از آیات قرآن استفاده مى شود كه كسانى در امر به معروف موفق ترند كه :
1. اهل توبه و سجده و ركوع و قیام باشند.(88)
2. هرگز توقع مادى از مردم نداشته باشند.(89)
3. گفتار و بیانشان؛
الف: حق ودلپسند باشد؛ « إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّیِّبُ »(90)
ب: به بهترین بیان باشد؛ مخاطب مسلمان باشد یا غیرمسلمان؛ «قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا»(91)
در قرآن، از ناسزاگفتن به مشركین نهى شده است؛ زیرا آنان نیز ممكن است به مقدسات ما ناسزا بگویند؛ « وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا »(92)
4. سخنشان منطقى باشد؛ در سراسر قرآن، كلمات برهان و بینّه بارها به چشم مى خورد؛ حتّى از كفار مى خواهد تا اگر منطقى دارند، عرضه كنند.(93)
5. از تحقیر دیگران بپرهیزند و به خاطر انجام منكر توهینى نكنند.
6. از كلمات عاطفى، نرم و محبّت آور استفاده كنند.
قرآن، انبیا را برادر مردم معرفى مى كند(94) و این تعبیر، بهترین اهرم براى جذب مردم است.
خداوند به موسى و هارون علیهما السلام مى فرماید، هنگامى كه نزد فرعون رفتید، با او به نرمى سخن بگوئید.(95)