ده درس پیرامون امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

اصل تأثیر

امر به معروف و نهى از منكر، براى تأثیر است؛ یعنى ببینیم كه خلافكار از چه طریقى از كردار خود دست برمى دارد، از همان راه وارد شویم.
آنچه اسلام از ما خواسته، منع از منكرات و سفارش به معروف هاست؛ ولى شیوه انجام آن تعبدى نیست؛ یعنى اینكه به چه نحو باشد؟ در چه زمان باشد؟ با چه وسیله باشد؟ از طرف چه كسى باشد؟ به چه شكل باشد؟ تعبّدى نیست.
اسلام، اینها را به عقل واگذار كرده تا بهترین و سریعترین راه را براى تأثیر پیدا كند.
بزرگان، شرط وجوب امر به معروف را احتمال تأثیر دانسته اند. یعنى اگر بدانید كه اثر نمى كند، بر شما واجب نیست.
ما ضمن پذیرش این اصل كلى، به چند نكته اشاره مى كنیم:
1- ممكن است سخن ما فعلاً اثر نكند؛ ولى بعداً اثر كند و به مرور زمان موجب بیدارى و هوشیارى شود.
امام حسین علیه السلام فرمود: من براى احیاى امر به معروف و نهى از منكر به كربلا مى روم. گرچه آن زمان، امام شهید شد و یزید و لشكرش تحت تأثیر قرار نگرفتند؛ ولى به مرور، ناحق بودن بنى امیه و مظلومیت اهل بیت پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله براى مردم روشن شد.
2- فضاسازى یك ارزش است؛ براى مثال، هر كسى كه به تنهایى مشغول نماز مى شود، مستحب است اذان بگوید و در اذان، «حىّ على الصلوة» سردهد. گفتن این جمله یك ارزش است؛ هر چند شنونده اى وجود نداشته باشد تا براى برپایى نماز بشتابد.
3- با نهى از منكر لذت گناه را از كام گناهكار مى گیریم و نمى گذاریم كه او با خیال راحت گناه كند.
4- عذر براى ما و اتمام حجت بر گناهكار؛
قرآن مى فرماید: گفتن حقّ، مایه اتمام حجّت بر گنهكار است تا نگوید: كسى به من تذكر نداد و عذرى است براى مؤمن تا به او گفته نشود: چرا فریاد نزدى. «عذراً او نذراً»(26)
آرى، احتمال اثر شرط وجوب است؛ یعنى اگر احتمال اثر نمى دهى، واجب نیست؛ نه آنكه ممنوع باشد.

احیاى سرمایه هاى درونى براى پذیرش

1- ایمان به خدا
بهترین وسیله براى پذیرش امر به معروف و نهى از منكر، تحكیم عقیده به مبدأ و معاد است.
براى مثال، به كسى كه وارد منزلى مى شود، زمانى مى توان گفت: این كار را بكن و این كار را نكن! كه عقیده داشته باشد: منزل صاحبى دارد، حسابى در كار است و كارهاى او در منزل زیر نظر است.
البتّه بعضى افراد ایمان دارند، ولى فراموشكارند؛ لذا هم ایمان لازم است و هم توجه.
قرآن درباره بعضى مى فرماید: خدا را فراموش مى كنند(27) و یا قیامت را به فراموشى مى سپارند.(28)
كسى كه خدا را ناظر(29) و فرشتگانِ او را مأمور ثبت و ضبط كار خود بداند(30) و توجّه داشته باشد كه در روز قیامت خداوند پرونده اعمال انسان را جلو روى او خواهد گذاشت(31) واو باید پاسخگوى همه كارها، بلكه افكار ونیّات خود باشد، چنین فردى دست به گناه نمى زند.
2- تشكر از خداوند
حضرت على علیه السلام مى فرماید: حتى اگر خداوند براى گناه، كیفر دوزخ قرار نمى داد، لازم بود كه انسان به خاطر تشكّر از آن همه الطاف او، از گناه و مخالفتش دورى كند.(32)
3- توجّه به نظارت اولیاى خدا
در اصول كافى، روایات متعددى نقل شده است مبنى بر اینكه : در هر هفته، اعمال انسان به امام زمان علیه السلام و پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله عرضه مى شود و آن بزرگواران را خشنود یا ناراحت مى كند.
4- توجه به آثار شوم گناه
قرآن مى فرماید: « وَمَا أَصَابَكُم مِّن مُّصِیبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَیْدِیكُمْ »(33) هر مصیبت كه به شما مى رسد، به خاطر عملكرد خودتان است.
آشنایى با تاریخ و زندگى اقوام گذشته كه اهل منكر بودند، انسان را به دورى از منكرات مى كشاند.
در قرآن كریم دهها آیه در این زمینه آمده است:
« فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ »(34) ما فلان قوم را به خاطر گناهانش هلاك كردیم.
« فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِیَةِ »(35) طغیان مردم سبب نابودى آنان است.
« وَمِنْهُم مَّنْ أَغْرَقْنَا)(36) قومى را در آب غرق كردیم.
« فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ »(37) گروهى را با صاعقه نابود كردیم.
« بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عَاتِیَةٍ »(38) جمعى را با باد سرد كننده هلاك كردیم.
« جَعَلْنَا عَالِیَهَا سَافِلَهَا »(39) شهر قومى را زیر و رو كردیم.
آشنایى با این هشدارها، یكى از عوامل دست برداشتن از منكرات و كفر و طغیان است. تمام آیاتى كه سفارش به سیر در زمین و نگاه همراه عبرت كرده و تمام آیاتى كه ما را به مطالعه عاقبت كار نیكوكاران یا فاسدان دعوت كرده، به همین منظور است.
5 - توجّه به بركات معروف
آشنایى با منافع و آثار خوبى ها، انسان را براى انجام معروف آماده مى سازد. امام رضا علیه السلام مى فرماید: اگر مردم زیبایى هاى سخنان ما را بدانند، حتماً پیرو ما مى شوند.(40)
امام صادق علیه السلام مى فرماید: خداوند متعال به موسى وحى كرد: من به خاطر تلاش پدران به فرزندان لطف مى كنم. اگر پدران نیكوكار باشند، به فرزندانشان خیر و بركت مى رسد؛ اما اگر شرور باشند، به فرزندانشان شر مى رسد.(41)
آرى، كار خیر یا شر در همین دنیا نیز بى پاسخ نمى ماند.
این جهان كوه است و فعل ما ندا سوى ما آید صداها را ندا
از مكافات عمل غافل مشو گندم از گندم بروید جو ز جو

نمونه بركات

* احسان به مردم، سبب احسان خداوند و مردم به ما مى شود.(42)
* صدقه دفع بلا مى كند.(43)
* حج، انسان را از فقیر شدن بیمه مى كند.(44)
* زكات، مال را بیمه مى كند.(45)
* عفو مردم، كلید عفو الهى است.(46)
* صله رحم، عمر را طولانى مى كند.(47)
* نماز، انسان را از فحشا و منكر باز مى دارد.(48)
* كارهاى نیكو، گناهان را از بین مى برد.(49)
* عقیقه، وسیله بیمه كردن نوزاد از خطرات است.
* استعاذه و دعا، ما را از خطرات نجات مى دهد.(50)
* روزه، وسیله سلامتى است.(51)
* قناعت، كلید عزّت است.(52)
* زهد، رمز رحمت است.(53)
* یاد خدا، تنها وسیله آرامش است.(54)
آرى، براى گسترش و احیاى معروف ها باید مردم را با آثار وبركات دنیوى و اجر اخروى آنها آشنا كنیم.