ده درس پیرامون امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

ج : بركات اجتماعى

قرآن، جامعه اى را رستگار مى داند كه امر به معروف و نهى از منكر در آن زنده باشد.(21)
صالحانى را كه ما در هر نماز با جمله «السلام علینا و على عباد الله الصالحین» بر آنان درود مى فرستیم، كسانى هستند كه امر به معروف و نهى از منكر مى كنند.(22)
اگر امر به معروف و نهى از منكر ترك شود، بتدریج اشرار حاكم خواهند شد و كار به جایى خواهد رسید كه خوبان هر چه فریاد زنند، پاسخى نشنوند.(23)
امام صادق علیه السلام به یكى از یاران خود فرمود: اگر شما دور بنى عباس را نمى گرفتید، آنها ما را خانه نشین نمى كردند. سكوت شما ما را خانه نشین كرد.(24)
اگر امروز همه كشورهاى اسلامى بر سر اسرائیل غاصب فریاد زنند، او مناطق تحت اشغال خود را به اعراب پس مى دهد.

مراحل امر به معروف و نهى از منكر

مرحله اول: انسان قلباً از اینكه معصیت خدا شود، ناراحت باشد و كار خلاف را در روح خود منكر بداند و از آن متنفر باشد. در این مرحله، احدى معاف نیست.
مرحله دوم: با زبان به خلافكار هشدار دهد و به خوبى ها سفارش كند. قرآن مى فرماید: كیست بهتر از آن كه به سوى خدا دعوت كند و كردار خودش نیكو باشد.(25)
مرحله سوم: اگر بیان اثر نكرد، با قدرت جلو خلاف گرفته شود.

اصل تأثیر

امر به معروف و نهى از منكر، براى تأثیر است؛ یعنى ببینیم كه خلافكار از چه طریقى از كردار خود دست برمى دارد، از همان راه وارد شویم.
آنچه اسلام از ما خواسته، منع از منكرات و سفارش به معروف هاست؛ ولى شیوه انجام آن تعبدى نیست؛ یعنى اینكه به چه نحو باشد؟ در چه زمان باشد؟ با چه وسیله باشد؟ از طرف چه كسى باشد؟ به چه شكل باشد؟ تعبّدى نیست.
اسلام، اینها را به عقل واگذار كرده تا بهترین و سریعترین راه را براى تأثیر پیدا كند.
بزرگان، شرط وجوب امر به معروف را احتمال تأثیر دانسته اند. یعنى اگر بدانید كه اثر نمى كند، بر شما واجب نیست.
ما ضمن پذیرش این اصل كلى، به چند نكته اشاره مى كنیم:
1- ممكن است سخن ما فعلاً اثر نكند؛ ولى بعداً اثر كند و به مرور زمان موجب بیدارى و هوشیارى شود.
امام حسین علیه السلام فرمود: من براى احیاى امر به معروف و نهى از منكر به كربلا مى روم. گرچه آن زمان، امام شهید شد و یزید و لشكرش تحت تأثیر قرار نگرفتند؛ ولى به مرور، ناحق بودن بنى امیه و مظلومیت اهل بیت پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله براى مردم روشن شد.
2- فضاسازى یك ارزش است؛ براى مثال، هر كسى كه به تنهایى مشغول نماز مى شود، مستحب است اذان بگوید و در اذان، «حىّ على الصلوة» سردهد. گفتن این جمله یك ارزش است؛ هر چند شنونده اى وجود نداشته باشد تا براى برپایى نماز بشتابد.
3- با نهى از منكر لذت گناه را از كام گناهكار مى گیریم و نمى گذاریم كه او با خیال راحت گناه كند.
4- عذر براى ما و اتمام حجت بر گناهكار؛
قرآن مى فرماید: گفتن حقّ، مایه اتمام حجّت بر گنهكار است تا نگوید: كسى به من تذكر نداد و عذرى است براى مؤمن تا به او گفته نشود: چرا فریاد نزدى. «عذراً او نذراً»(26)
آرى، احتمال اثر شرط وجوب است؛ یعنى اگر احتمال اثر نمى دهى، واجب نیست؛ نه آنكه ممنوع باشد.