آفتاب مطهر(زندگی و اندیشه شهید مطهری)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: غلامرضا گلی‌زواره

جویباری در کویر

ویژگی‌های مطهری از آن جهت ممتاز بود که در زمینه‌های معنوی و علمی رشد متوازن داشت. ایشان پس از آنکه تحصیلات خود را به پایان رسانید و نزد استادان اخلاق، عرفان و سیر و سلوک به درجاتی عالی رسید، احساس کرد که حالا باید از این منابع ارزشمند، معادن غنی و توانایی‌های روحانی استفاده کند. او بی‌گدار به آب نزد؛ خواست انجام وظیفه کند؛ اما متوجه شد جامعه به بینشی نیاز دارد که سعادت آنها را در همه عرصه‌های فردی و اجتماعی تأمین ‌کند؛ پس چنین نتیجه گرفت که بهترین خدمت اجتماعی این است که اسلام به‌درستی و بدون تحریف و افراط و تفریط شناخته شود و به مرحله اجرایی برسد. بصیرت درست و باور عمیق، یقین ایجاد می‌کند، و به نوبه خود، امنیت روانی، سلامت اجتماعی و رشد فرهنگی جامعه را تضمین می‌نماید.
ولی اسلام گستردگی فراوانی در ابعاد گوناگون دارد و با توجه به شرایط مختلف جامعه؛ امکان دارد در برهه‌ و قلمروی بینش‌ ما نسبت به اسلام، جامع و هم‌سو باشد،
‌﴿ صفحه 83 ﴾
اما این وضع عمومیت ندارد؛ و در یک موقعیت اقتضای شرایط چنین است که در بخشی از ابعاد اسلامی بیشتر فعالیت کنیم. این تأکید حالت دوسویه دارد؛ یکی توانایی و امکانات ما و دیگر نیاز جامعه. شهید مطهری زمانی که می‌خواست وارد فعالیت‌های اجتماعی شود، در حدود سال‌های 1330 مطالعه و بررسی کرد، که جامعه اسلامی به چه چیزی بیشتر نیاز دارد؛ فکر کرد؛ مطالعه نمود و پس از بررسی‌های مداوم و همه‌جانبه به این واقعیت رسید که باید از سنگرهای اعتقادی و ایدئولوژیک دفاع کرد. در آن عصرْ یعنی پس از شهریور 1320 دولتی مقتدر وجود نداشت؛ نظام سیاسی دچار تزلزل بود(56) و هر کس در هر گوشه‌ای برای خود دسته‌ و حزبی راه می‌انداخت. حزب توده از همان وقت‌ها جزء نخستین حزب‌هایی بود که مثل قارچ در ایران رویید؛ کتاب‌هایی بسیار با افکار الحادی و مادی‌گرایی و گرایش‌های غربی انتشار می‌یافت و عناصر نفوذی در دستگاه حاکمه هم از این جریان استقبال می‌کردند.(57)
‌﴿ صفحه 84 ﴾
شهید مطهری می‌توانست در حوزه بماند و مقام برجسته‌ای در فقه یا علوم دیگر اسلامی به دست آورد. به راستی نیز همگان به شایستگی علمی او اعتراف داشتند، ولی او به دلیل احساس وظیفه، وقتش را در جهت‌ نیاز جامعه اسلامی صرف کرد. اگر کارهای ایشان نبود، افکار و مکاتب بشری و مادی چون سیلاب‌هایی ارزش‌‌ها را در معرض تهدید قرار می‌داد و نسل جوان را به سوی دره‌ای خطرناک و هلاک کننده می‌کشید.
او این نیاز را درک کرد که باید با دانشگاه رابطه برقرار کند. آن وقت‌ها ارتباط یک روحانی با نسل دانشگاهی غیر ممکن یا خواب و خیال می‌نمود. نمی‌توانید تصور کنید چه جوّی در دانشگاه‌ها حاکم بود؛ با چه چشمی به حوزه نگاه می‌کردند و چقدر طلاب را تحقیر کرده بودند. در این اوضاع و احوال پریشان ایشان کوشید به عنوان یک استاد برجسته در دانشگاه مطرح شود و در پرتو این حضور مؤثر و بابرکت توانست افکار الهی و اسلامی را در این محیط آشوب‌زده گسترش دهد؛ با شبهات مبارزه کند؛ تردیدها را برطرف، و انگیزه‌های دینی را تقویت کند. این بخشی از فعالیت‌های شهید مطهری بود. درسی که ما از آن نامدار عرصه معرفت می‌گیریم همین است که در هر زمانی باید ببینیم نیاز جامعه به چه چیزی است. دردهای بدنی و عضوی انسان‌ها هم باید درمان شود؛ معالجه سرطان هم ارزشمند، و در جای خود لازم است، اما جامعه به بیماری‌های دیگری هم مبتلاست. امراضی مُسری در میان مردم رواج می‌یابد که با واکسن‌ها، داروها و تشخیص‌های طبی نمی‌توان آنها را علاج کرد. مشکلات فکری و فرهنگی، امواج تردید و هجوم شبهه‌ها مردم را دچار ناراحتی‌هایی می‌کند که طبیبان معنوی و روحانی باید برای ریشه‌کن‌سازی آنها فکری کنند. شهید مطهری این گونه ناراحتی‌ها را دید، موقع‌شناس شد، دردها را تشخیص داد و مصمم گردید دانشگاه را از این‌گونه بیماری‌ها و آفت‌های خطرناک نجات دهد.(58)
‌﴿ صفحه 85 ﴾
آری؛ یکی از ویژگی‌هایی که همه در آن اتفاق دارند و به این مرتبه‌ در هیچ کدام از اقران و همگنان استاد یافت نمی‌شد توجه به نیازهای علمی و فرهنگی جامعه بود؛ نیازهایی که در همان عصر برای نسل معاصر و جوان جامعه وجود داشت و پرسش‌هایی که در اذهان پدید می‌آمد یا شکوکی که القا می‌شد، درصدد پاسخگویی آنها برمی‌آمد؛ سخنرانی می‌کرد؛ مقاله و کتاب می‌نوشت و بالاتر از این‌ها، آنکه با فراست خدادادی خود آینده را پیش‌بینی می‌کرد که در دهه‌های بعدی، جامعه تشنه چه معرفتی است. او برای جلوگیری از ابتذال فرهنگی و فسادهای اخلاقی، برنامه‌های فراوانی را تعقیب می‌نمود. این ویژگی زمانْ‌آگاهی و احساس مسئولیت نسبت به نیازهای اعتقادی، اخلاقی و فرهنگی جامعه نظیرش در کمتر کسی یافت می‌شد. خدای متعال به او فراستی عمیق، صفای قلبی کم‌نظیر، عشق و عاطفه‌ای نسبت به حقیقت دین و ارزش‌های دینی عطا کرده بود که او را شخصیت استثنایی و ممتاز ساخته بود. فهرست کتاب‌ها، سخنرانی‌ها و درس‌های استاد را اگر درست بنگرید، مشاهده می‌نمایید هر جا احساس نیاز می‌کرد، فوری آستین‌ها را بالا می‌زد و مشغول کار می‌شد و به تحسین‌ها یا ملامت‌های دیگران کاری نداشت.(59)

آسیب‌شناسی آگاهانه

شهید مطهری همّش را صرف این جهت کرد که مبارزه‌ای معقول و منطقی را با امواج انحراف پیش گیرد و انصافاً در این راه فعالیت‌هایی مفید انجام داد.
اگر در فقه بحث و مطالعه می‌کرد، موضوعاتی را مورد تحقیق قرار می‌داد که جامعه به آن مبتلا بود. در آن مواقع، در زمینه احکام اسلامی از سوی افراد یا گروه‌‌هایی مطالبی پیرامون حقوق بانوان و مسائل مربوط به زنان مطرح می‌شد؛ می‌خواستند از این راه به احکام دین مبین اسلام خدشه‌هایی وارد کنند. شهید مطهری(رحمه الله) این معضل را احساس
‌﴿ صفحه 86 ﴾
کرد و بحث‌ها و مقالاتی را در این زمینه به نگارش درآورد که نتیجه‌اش کتاب حقوق زن(60) و مسئله حجاب(61) و امثال اینها می‌باشد. اگر این کوشش‌های علمی و پژوهشی ایشان نبود، حتماً گروه‌هایی از جوانان اعم از پسر و دختر منحرف می‌شدند و باورشان نسبت به موازین شرعی و دینی تضعیف می‌گردید. در زمینه‌های دیگر هم وقتی تحقیق می‌کرد، ناظر به نیازهای موجود بود؛ یا در جهت تبیین و اثبات مسائل اسلامی و یا برای رفع شبهات و دفاع از عقاید و اندیشه‌های اسلامی.
پزشک در جهان زیاد است، اما فرض کنید روزی یک بیماری واگیردار در جامعه
‌﴿ صفحه 87 ﴾
پیدا شده و مردم را مبتلا کرده است؛ مثلاً مردم دچار بیماری وبا شده‌اند، اما در حالی که بیماران دارند از تأثیر این بیماری هلاک می‌شوند، یک متخصص بیماری‌های عفونی در چنین زمان حساسی، درباره یک بیماری کمیاب که در جزایر میکرونزی(62) پیدا شده تحقیق کند. این نیز تحقیق و تلاش علمی و دارای ارزش است، اما این جامعه را وبا تهدید کرده است و بیماران باید دارویی را مصرف کنند تا از این ویروس خطرناک رهایی یابند. پزشکانی داریم که تحقیقات خوبی در ریشه‌یابی بیماری‌ها کرده‌اند؛
این مثال برای آشنایی با ویژگی‌ بارز شهید مطهری بسیار سودمند است. او کسی بود که آسیب‌های اجتماعی و آفت‌های فرهنگی را نسبت به دیگر علما و روحانیان بسیار زودتر درک کرد. وی افسوس می‌خورد که چرا این گرفتاری‌ها وجود دارد و چرا دیگران از او نمی‌پذیرند که این بیماری‌‌ها وجود دارد؛ آری او دل می‌سوزانید که این مردم چنین ناگواری‌هایی دارند.
قلم در اختیار مردم می‌نهاد. آن شهید با سخنرانی‌های متعدد، به هر جا که میسر بود می‌رفت؛ حقایق را روشن، و چاره را مطرح می‌ساخت. یادم هست در ایام محرم، شهید مطهری در نقاط مرکزی تهران به منبر می‌رفت و گاهی تعداد مستمعین او به یکصد نفر هم نمی‌رسید، در حالی که در مسجدی مجاور، یا در محله‌ای دیگر سخنرانانی با
‌﴿ صفحه 88 ﴾
طمطراق مشغول سخنرانی بودند او در مسجدی در محله پاچنار تهران برای عده‌ای اندک وعظ می‌نمود و از این کار خسته و افسرده نمی‌شد و وانمی‌خورد؛ زیرا تشخیص داده بود وظیفه‌اش همین است و باید داروی دردهای اجتماعی را به آنها معرفی کند، اگرچه عده‌ای زبان به مذمت بگشایند و شنوندگان سخن حق کم باشند. دوستانش چنین سبکی را برنمی‌تابیدند؛ به او انتقاد می‌کردند چه لزومی دارد این حرف‌ها را مطرح کنی، کسی نمی‌پذیرد؛ سخنانی مطرح کن که مشتری بیشتری دارد. عده‌ای دیگر تهدیدش کردند اگر از این حرکت دست برنداری تو را خواهیم کشت. او پاسخ داد اگر انسان قرار است بمیرد، چه بهتر که در راه بیان حقایق و دفاع از دیانت از دنیا برود و بی‌تردید این تهدیدها مطهری را بیشتر تشجیع می‌کرد تا حقایق را بگوید.
اگر مطهری در قید حیات بود و در چنین مجالسی حضور داشت به وارثان نسل‌های انقلابی و خانواده‌های شهدا و ایثارگران قریب به این مضمون را می‌فرمود که ای عزیزان مراقب ارزش‌های دینی باشید؛ زیرا آسان و رایگان به دست شما نرسیده است؛ این را از شما نگیرند؛ وسوسه‌های شیطان ایمان شما را به یغما نبرد؛ به هوش باشید! دزدان سرگردنه در لباس‌های گوناگون آماده‌اند؛ انسان‌های به ظاهر آدم و در باطن شیطان در میان من و شما وجود دارند؛ فریب قیافه‌های آنها را نخورید؛ درباره عمق افکارشان بیندیشید و درباره اهداف و انگیزه‌های آنان فکر کنید.
یک وقت کسی در یک محفل علمی با دانشمندانی همتای خودش می‌نشیند؛ بحث علمی می‌کند؛ شبهه‌ای را هم به منزله فرض بیان می‌نماید و از دیگران پاسخ می‌خواهد، این اشکالی ندارد.(63) اما اگر کسی بیاید در حضور عده‌ای جوان، یک موضوع دقیق فلسفی، یا یک شبهه‌ را طرح کند و پاسخش را هم ندهد، چه هدفی را تعقیب می‌کند؟
‌﴿ صفحه 89 ﴾

مسلمات دینی و مقتضیات اجتماعی

مطلبی که به صورت‌های گوناگون در فرمایش‌های شهید مطهری مطرح شده و امروزه با برخی نکته‌هایی که بدان افزوده شده، آهنگی جدید یافته، این است که در نظر برخی افراد سطحی‌نگر چنین می‌نماید که معارف، ارزش‌ها و احکام اسلام با مقتضای عصر و فرهنگ حاکم بر دنیا سازگاری ندارد.
مغرب‌زمین ـ که امواجش به ویژه در سال‌های اخیر به سوی کشور ما سرایت کرده ـ بیابند؛ از جمله راهی که امروز بیشتر در جامعه رایج گردیده این است که آنچه ما تا به حال از دین شناختیم و پنداشتیم با علم، با فلسفه‌های مدرن و نهایتاً با فرهنگ مهاجم نمی‌سازد، این طبق قرائتی ویژه از دین بوده است؛ اما برای اینکه ما بفهمیم دین با علم، توسعه و ترقی تضادی ندارد، باید قرائتی دیگر از دین را مطرح سازیم. اینان در این راستا از پاره‌ای نظریه‌های فلسفی نیز بهره گرفتند؛ از جمله نظریه معروفی که امروز به صورت یک شاخه‌ای از فلسفه درآمده و خود آن شاخه‌هایی فرعی پیدا کرده است، یعنی نظریه هرمنوتیک(64).
﴿ صفحه 90 ﴾
بدین صورت به سخن خودشان یک شکل علمی هم داده‌اند. این پیشنهاد چیز جدیدی هم نیست و دانشمندان غربی درباره‌اش کتاب‌هایی بسیار نوشته‌اند و بحث‌های فراوانی هم کرده‌اند.
نتیجه این مطلب آن است که وقتی ما در مقام تفاهم برمی‌‌‌آییم، می‌خواهیم مطلبی را به دیگری منتقل کنیم یا از دیگری دریافت نماییم؛ آنچه در عمق ذهن گوینده یا نویسنده وجود دارد نامعلوم است و افراد از یک متن مشخص برداشت‌های گوناگون می‌کنند. علت اختلاف برداشت‌ها، اختلاف در ذهن‌هاست. فرض ما در این موضعی که چنین اشخاصی می‌گیرند این است که آنان با حسن نیت به این کار پرداخته‌اند، ولی در کنارش کسانی هستند که از این رفتار دلسوزانه و آشتی‌جویانه بین دین و فرهنگ‌های غربی و الحادی سوء استفاده کرده‌ و به بهانه تأویل متون دینی به ریشه‌کن کردن دین پـرداخته‌اند؛ همه چیـز دین را مـورد تردید قـرار داده‌اند و بعد هم نهایتاً همه را انکـار
‌﴿ صفحه 91 ﴾
کرده‌اند. نمونه‌اش نیز موجود است. برخی در گفتارها، مقالات، نشریات یا کتاب‌ها ابتدا به عنوان اینکه معرفت دینی شناور است، نظریه هرمنوتیک را طرح می‌کنند و بعد کم‌کم می‌رسند به اینکه اصولاً دین پایه عقلانی ندارد. کم‌کم می‌رسند به اینکه اصلاً معلوم نیست قرآنْ کلام وحی باشد؛ بنابراین نقدپذیر است و ما باید آن را به محک نقد بزنیم و مشخص کنیم کجایش درست و کجایش نادرست است. وقتی پرسیده می‌شود آن محکی که درست و نادرست را مشخص می‌کند کدام است، می‌گویند تجربه. آری؛ چنین تردید‌هایی در جامعه به وجود می‌آورند و مسلم‌ترین حقایق را زیر سؤال می‌برند و حتی ادعا می‌کنند که این حرکت ما اسلام را حفظ می‌کند؛ ما احیاگر اسلام هستیم و اگر اینها را نگوییم اسلام از بین می‌رود. منت دارند بر سر اسلام که ما با تفسیرهای هرمنوتیک آن را صیانت می‌نماییم و اگر بخواهیم دین در جامعه زنده بماند و استمرار یابد، باید تفسیر نویی برای آن بنمائیم!(65)
اینان به تصور خودشان راهی جدید را مطرح کرده‌اند و می‌گویند تا به حال دینداری به روش درستی نبوده؛ قرائتی از سوی عده‌ای بوده است؛ اما ما قرائتی را بیان می‌کنیم که با همه فرهنگ‌های دیگر سازگاری دارد؛ اسلامی را عرضه می‌کنیم که حتی کفار، مخالفان و دشمنان هم قبول دارند؛ چرا اسلام را باید در یک تفسیر تنگِ متحجرانه نگاه داشت؟ چرا کهنه‌هایی را مطرح کنیم که دیگران نپذیرند؟ یک خورده بازتر بنگریم و تفسیری مقبول‌تر از اسلام ارائه دهیم تا همه عالم قبول کنند!
اصولاً بررسی این مسائل یک بحث فلسفی است که در جای خودش باید انجام شود و علما در این باره کتاب‌هایی فراوان نوشته‌اند و جوانب قضیه را بررسی کرده‌‌اند، اما نکته مهم‌تر این است که با افرادی که این سخنان را مطرح می‌کنند چگونه برخورد کنیم. اولاً حرف‌های آنان متناقض است؛ یعنی یکسان حرف نمی‌زنند. در آغاز می‌گویند ما دین
﴿ صفحه 92 ﴾
را قبول داریم؛ اسلام را می‌پذیریم؛ اما قبلی‌ها بد فهمیده‌اند، قرائت بهتر از دین چنین است. ثانیاً طبق ادعای خودشان این ادعاها هم می‌تواند مورد نقد قرار گیرد و رد شود، چون یک قرائت است. چه معلوم که فهم این افراد، برداشت آنان و تصورشان غلط نباشد!
اسف‌انگیزتر آنکه این مدعیان دروغین و منادیان اصلاحات ادعا دارند ما راه شهید مطهری را ادامه می‌دهیم؛ زیرا او کوشید اسلام را با مقتضیات زمان تطبیق دهد و ما نیز می‌خواهیم همین کار را انجام دهیم. اینان می‌گویند اسلام باید همگام با زمان پیشرفت کند و با این طرح جدید، جاذبه آن افزایش می‌یابد و مخالفانش کم می‌شود!
اما این راه که چنین افراد معلوم‌الحالی می‌روند از ترکستان سر در می‌آورد، شهید مطهری دو ضرورت را مطرح ساخت: یکی شناخت صحیح اسلام واقعی به منزله یک دستگاه سازنده فکری و اعتقادی همه‌جانبه و سعادت‌بخش، و دیگری ضرورت شناخت شرایط و مقتضیات زمان و تفکیک واقعیت‌های ناشی از علم و فناوری از پدیده‌های انحرافی و فاسد.
برای یک کشتی که می‌خواهد اقیانوس‌ها را طی کند و از سرزمینی به ناحیه‌ای دیگر برود، هم قطب‌نما برای جهت‌یابی لازم است و هم لنگر محکم برای محفوظ ماندن از غرق شدن و زیر پا گذاشتن طوفان‌ها و جزر و مدها. اسلام هم یک راهنمای استوار و هم یک لنگر محکم و نگهدارنده است.
اسلام راه است نه توقف‌گاه و خود قرآن هم از آن به منزله صراط مستقیم یاد می‌کند. این غلط است که ما بگوییم چون منزل‌ها عوض می‌شوند، باید مسیرها هم دگرگون گردند. بنابراین بنیان‌های اصیل و مبانی دین جاویدان است و کهنه نمی‌گردد و از امور قطعی و ضروریات اسلام می‌باشد، اما این آیین در زمان و مکان خاصی توقف نمی‌کند و می‌توان از دل حقایق زوال‌ناپذیرِ آن، برای هر زمان و هر جامعه‌ای قوانینی استخراج کرد که حیات فردی و اجتماعی آنان را از رشد و شکوفایی برخوردار سازد و
‌﴿ صفحه 93 ﴾
سعادت و آرامش ارمغان آن باشد. این ویژگی‌ مورد تأکید مطهری بود، نه آنکه اصول و بنیان‌ها‌ را فراموش کنیم؛ تابع فرضیه‌های جدید شویم؛ قرائت‌های خاص را به جای مسلمات اسلام قرار دهیم و اصل را فراموش کنیم.(66)