آفتاب مطهر(زندگی و اندیشه شهید مطهری)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: غلامرضا گلی‌زواره

فصل سوم: مدرس وارسته

‌﴿ صفحه 60 ﴾
‌﴿ صفحه 61 ﴾

نماد تکریم معلم

روز معلم نماد احترامی است که اسلام، پیشوایان دین و انقلاب اسلامی برای دانش‌آموز و معلم قایل‌اند. این سنت اجتماعی ـ فرهنگی پسندیده‌ای است که دست‌کم در یک روز از سال و گاه، در یک هفته، توجه آحاد جامعه و مراکز علمی و نهادهای کشور را به سوی این موضوع جلب می‌کند. انسان به طور طبیعی، در معرض فراموشی است و این نامگذاری‌ها عنوانی را در اندیشه‌ها زنده می‌کند و مردم از آثار و برکات آن بهره‌مند می‌شوند.
در فرهنگ اسلامی، نام معلم جایگاهی بس والا دارد و در درجه نخست، خدای متعال این ویژگی را به خویش اختصاص داده است؛ آنجا که می‌فرماید: اقْرَأ وَ رَبُّک الأکرَمُ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَمْ یعْلَم؛(40) «بخوان و پروردگارت ارجمندترین است؛ خدایی که با قلم آموزش داد و به آدمی آنچه را نمی‌دانست، بیاموخت» یا الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآن(41) فاعل علَّم خداست؛ پروردگاری که به انسان آموخت آنچه را نمی‌دانست؛ یعنی منشأ همه دانسته‌های ما حق‌تعالی است. اوست که زمینه دانش و معرفت را برایمان فراهم کرده و برخی امور را به‌گونه مستقیم و بدون واسطه به ما آموخته است. همه می‌دانیم که روزی ما دست خداست؛ انّ الله هو الرزّاق؛ ولی این روزی‌ها از راه
﴿ صفحه 62 ﴾
اسباب و ادواتی به ما می‌رسد؛ خورشید می‌تابد؛ آب دریا گرم می‌شود؛ بخار می‌گردد؛ ابر تشکیل می‌شود و سپس باران می‌بارد و موجب رویش دانه‌ها می‌شود و بدین‌سان، غلات، حبوبات و میوه‌ها به دست ما می‌رسد:
کسی که می‌خواهد نانی به کف آورد، باید زحمت بکشد تا بهای آن را به‌دست آورد. اینها یک جور روزی است که از راه‌های گوناگون و پس از پیمودن مراحلی طبیعی و اکتسابی، به ما اختصاص می‌یابد؛ اما یک بار، خداوند برای مریم، وقتی در اتاقش سرگرم عبادت بود، روزی فرستاد. همچنین حضرت عیسی، به تقاضای حواریون، از خدا خواست یک سفره آسمانی نازل کند تا آنها از آن برکت تناول کنند و دعایش برآورده شد.
در زمینه علم و معرفت نیز این‌گونه است؛ انسان با استاد یا کتاب، مطالبی را می‌آموزد که شخصی دیگر آن را تدوین یا ابداع کرده است. البته چگونگی فراگیری، به ظاهر وابسته به استاد و دانشمندان علوم و معارف است؛ ولی خداوند این ظرفیت، توانایی و خلاقیت را در ذهن و نهاد آنان به ودیعه نهاده تا در اختیار تشنگان دانش قرار دهند؛ ولی گاه خداوند بدون واسطه، برخی را دانشور و صاحب معلومات می‌سازد.
پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نه درسی خواند و نه چیزی می‌نوشت. قرآن می‌فرماید: وَ ما کنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِیمِینِک إِذاً لاَرْتابَ الْمُبْطِلُون؛(42) «تو پیش از قرآن، هیچ کتابی را نمی‌خواندی و به دست خویش، کتابی نمی‌نوشتی. اگر چنان بود، اهل باطل به شک می‌افتادند».
بنابراین دانش دو گونه است و معلّم هر دو خداست؛ ولی یکی با چندین واسطه، و
‌﴿ صفحه 63 ﴾
دیگری بدون واسطه. برخی دانش‌ها بدون واسطه، موجب سعادت انسان می‌‌گردد و برخی دیگر با واسطه. سعادت‌ها، گاه موقت‌اند و حداکثر تا زمان مرگ آدمی پایدارند؛ مانند تشکیل خانواده‌ای خوب، زندگی راحت و محبوبیت اجتماعی. امّا سعادتی ارزشمند است که در روح انسان باقی بماند. ایمان به خدا، اعتقاد درست، اندیشه عالی و معرفت و بصیرت عمیق، بدون واسطه سعادت‌آفرین‌اند. البته همه آنان که برای پیشرفت دانش می‌کوشند، شایسته احترام‌اند؛ ولی دانشی که با راه حق و مسیر توحید، نبوت و امامت فاصله دارد و واسطه‌های زیادی را می‌پیماید، آسیب‌زا می‌شود و ممکن است به جای آنکه جامعه‌ای را از سعادت، آرامش و امنیت برخوردار سازد، هزاران انسان بی‌گناه را از بین ببرد؛ مانند اختراع بمب اتم.
این مقدمات بیان شد تا به مسئله اصلی بپردازیم؛ چرا سالروز شهادت مطهری روز معلم نامیده شد؟ برای اینکه دانش او با دیگران تفاوت داشت. معارفی که او از راه تدریس، سخنرانی و نوشتار به آگاهی مردم می‌رسانید، به‌طور مستقیم، در سعادت انسان‌ها مؤثر بود. او دانسته‌های خویش را از قرآن و سنت و فرهنگ اهل‌بیت آموخته بود.
دانشی که مطهری به ما آموخت و با کتاب‌هایش، همچنان به ما می‌آموزد، در روح تحول ایجاد می‌کند، انسان را دین‌شناس، خداباور و حق‌جو می‌گرداند و به او یادآور می‌شود که خویش را برای یک زندگی جاوید مهیا سازد؛ حیاتی بس مهم‌تر و پایدارتر از زندگی دنیوی. کسی که می‌خواهد به آن سرای گام نهد، نباید دست خالی باشد و خدای ناکرده، پرونده‌ای تباه برای خویش تنظیم کند. استاد مطهری به علاقه‌مندان آموخت که سعادت ابدی آرامش دنیوی را نیز تأمین می‌کند. بدین‌سان، چنین شخصیتی که افکار و معارفش تا عمق روح و دل و وجدان ما نفوذ کرده و برایمان سعادتی پایدار و همه‌جانبه به ارمغان آورده است، حقش بیشتر از معلمان علوم و فنون دنیایی است؛
‌﴿ صفحه 64 ﴾
دانش‌هایی که به کمک آنها، حداکثر می‌توانیم در دنیا راحت‌تر و با آسایش بیشتری زندگی کنیم.
امروزه، حتی دانشمندان غربی اعتراف کرده‌اند که فناوری‌ها و محصولات تمدن جدید، چون با ایمان، عاطفه و عدالت فاصله دارد، پیامدهایی ناگوار به دنبال آورده است و خانواده‌ها در کشورهای توسعه‌یافته صنعتی و مدرن، به لحاظ کم‌رنگ شدن روابط عاطفی، دچار مشکلات بسیاری شده‌اند. البته اگر این دانش‌ها با ایمان و خداباوری همراه شوند، رشد بهتری خواهند کرد و از چنین آفت‌هایی در امان خواهند بود.
به هر روی، دانش در اسلام، به خودی خود، ارزشمند و شایسته احترام است؛ ولی ارزش تمام علوم و معلمان رشته‌های علمی، با هم یکسان نیست. شهید مطهری، افزون بر معلمی، مربی هم بود. او در روح و جان انسان‌ها تأثیر می‌گذاشت و ایمان آنان را تقویت می‌کرد و در معاشرت‌ها و رفت و آمدها، افراد را به حیاتی الهی و معنوی فرامی‌خواند. افراد بسیاری، در اثر ارتباط با او، مسیر زندگی خود را دگرگون کرده‌اند و در راه تعالی و پیشرفت معنوی گام نهاده‌اند. بنابراین باید بر پایه فرهنگ اسلامی، در ارزش‌گذاری برای علوم و معلمان دقت کنیم و آفرین بگوییم به کسانی که سالروز شهادت استاد مطهری را روز معلم نامیده‌اند تا همگان را با نماد معلمی آشنا کنند که نخست، محور معلوماتش دانش خدادادی بی‌واسطه، یعنی قرآن و سنت است؛ دوم، تأثیر دانشش در سعادت انسان، بی‌واسطه و موجب آسایش و آرامش روحی و روانی و خوشبختی ابدی انسان‌هاست، و سوم، مربی افراد است. مطلبی که این‌گونه معلمان می‌آموزند، تنها انتقال یک مفهوم به ذهن نیست، بلکه در روح و روان تأثیر می‌گذارد و به زندگی انسان جهت می‌دهد. با مطالعه کتاب‌ها و مقالات ایشان، صفا و نورانیتی در وجود خواننده هویدا می‌شود که دلش می‌خواهد همنشین خوبان و پاکان شود و کاری کند که ذخیره‌ای برای آخرتش باشد و به جامعه و مردم خیر
‌﴿ صفحه 65 ﴾
برساند. آموزه‌های اینان، تنها انتقال مفاهیم نیست، بلکه اثری آموزنده، ارزنده و مؤثر بر روح و روان انسان می‌نهد و مسیر زندگی خواننده را به سوی خیر، سعادت و قرب الهی سوق می‌دهد.(43)

یک درس آموزنده

شهید مطهری در یکی از سفرهایش به عتبات، با یکی از بندگان شایسته خدا ملاقاتی داشت و درباره نماز، حضور قلب و خشوع و خضوع در حال نماز، سخن به میان آورده بود. و از آن مرد بزرگ، یک توصیه اخلاقی یا دستورالعمل برای افزایش حضور قلب در نماز درخواست کرده بود، آن مرد بزرگ از ایشان پرسیده بود: شما برای حضور قلب در نماز، چه می‌کنید؟ مرحوم آقای مطهری پاسخ داده بودند: عالمان و بزرگان توصیه می‌کنند برای افزایش توجه و حضور قلب در نماز، هر آیه‌ای که می‌خوانید یا هر ذکری که بر زبان جاری می‌سازید، در آغاز، معنایش را تصور کنید و همراه این توجه، آیه را بخوانید یا ذکر را بگویید.
آن بزرگ فرموده بود: شما در نماز، به مفاهیم توجه دارید، یعنی به معانی که در ذهن شما شکل می‌گیرد، پس چه وقت به خداوند توجه می‌کنید؟! ما که توفیق همین را هم نداریم؛ ولی شهید مطهری که این توفیق را داشت، از آن سؤال دریافت که چقدر عقب است؛ عمری زحمت کشیده و تمرین کرده بود تا بتواند به معانی و مفاهیم توجه کند، امّا توجه به مفاهیم ذهنی تا توجّه به خدای متعال خیلی فرق دارد!
شهید مطهری در زمره استادانی بود که همت والایی داشتند. او به لحاظ قیافه فیزیکی با امثال من و شما تفاوت چندانی نداشت؛ ولی به لحاظ مراتب ایمان، معرفت
‌﴿ صفحه 66 ﴾
و قرب خدا، بسیار با ما متفاوت بود. اگر بخواهیم به راستی مبلغ دین، مروج قرآن و نشر دهنده فرهنگ اهل‌بیت باشیم، باید محکمات قرآن را که همه می‌فهمند و نیازی به تفسیر، تبیین، تأویلات متون و... ندارند، درست به کار گیریم.(44)